Buổi học tập truyền thống có sự tham dự của các cựu chiến binh (CCB) từng công tác tại Đoàn 125. Đây là những thủy thủ, thuyền trưởng, cán bộ tàu không số năm xưa-nhân chứng sống làm nên tuyến đường huyền thoại trên biển. Trong niềm xúc động, tự hào khi được xem các tư liệu, hình ảnh, hiện vật về những chuyến tàu đầy hiểm nguy trên tuyến Đường Hồ Chí Minh trên biển và được gặp các nhân chứng lịch sử, hạ sĩ Đặng Ngọc Quang, chiến sĩ Trung đội Vệ binh (Phòng Tham mưu Lữ đoàn 125) bày tỏ: “Thưa các bác, cháu xin được hỏi tại sao lại gọi là Đoàn tàu không số ạ?”.
Thiếu tá Nguyễn Văn Đức (Sáu Đức), Anh hùng LLVT nhân dân, nguyên Phó tham mưu trưởng Lữ đoàn 125, từng là Thuyền trưởng nhiều con tàu không số, vẫn chậm rãi trả lời: “Tàu không số... không phải không có số/ Giấu số đi để che mắt kẻ thù. Thực ra, tất cả tàu đều có số và hồ sơ, lý lịch rõ ràng. Thế nhưng, hành trình trên biển ngày ấy vô cùng hiểm nguy bởi kẻ thù thường xuyên rình rập, bắt bớ, đánh phá. Để bảo đảm bí mật cho tuyến đường vận tải đặc biệt, những chiếc tàu phải cải hoán thành tàu đánh cá, không có số hiệu cố định, không nhãn mác, xen kẽ, trà trộn vào những đoàn tàu đánh cá của ngư dân địa phương trên biển để hoạt động. Cho nên, tên gọi Đoàn tàu không số được ra đời như thế! Mỗi chuyến tàu là một hải trình mới, không bao giờ lặp lại hải trình cũ và thường chọn lúc ban đêm, thời tiết sóng to, gió lớn để ra khơi. Những thủy thủ tàu, ở độ tuổi mười tám, đôi mươi luôn sẵn sàng hy sinh để bảo vệ tàu, bảo vệ vũ khí và bảo vệ bí mật của tuyến đường”.
Không khí buổi tham quan học tập càng thêm sôi nổi với những câu hỏi về lịch sử hình thành và những chiến công oanh liệt của Đoàn tàu không số năm xưa và Lữ đoàn 125 ngày nay. Các nhân chứng lịch sử hào hứng kể chuyện, “truyền lửa” cho các chiến sĩ trẻ và gửi gắm thông điệp về lòng yêu nước, chủ nghĩa anh hùng cách mạng của dân tộc Việt Nam, của Bộ đội Cụ Hồ-người chiến sĩ hải quân. Đại tá, CCB Trần Phong, nguyên Phó cục trưởng Cục Hậu cần Quân chủng Hải quân, nguyên Quyền Lữ đoàn trưởng Lữ đoàn 125, từng là Thuyền trưởng tàu không số, cho biết: “Đoàn 759 vận tải thủy được thành lập ngày 23-10-1961. Sau một thời gian chuẩn bị, đêm 11-10-1962, chiếc tàu gỗ đầu tiên chở khoảng 30 tấn vũ khí đã rời bến ở Đồ Sơn, Hải Phòng lên đường đi Cà Mau. Ngày 19-10, tàu vào bến Vàm Lũng, vận chuyển an toàn vũ khí từ hậu phương miền Bắc chi viện chiến trường miền Nam.
Phát huy kết quả của tàu thứ nhất, lần lượt tàu thứ hai, thứ ba và tàu thứ tư tiếp tục vượt biển vào bến Cà Mau. Trong hai tháng, 4 chuyến tàu đã vận chuyển 111 tấn vũ khí cho Khu 9 an toàn. Đây là một thắng lợi lớn, góp phần củng cố niềm tin và quyết tâm của quân-dân miền Nam trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước”.
Theo sử liệu, từ năm 1961 đến 1975, cán bộ, chiến sĩ Đoàn 125 đã vượt qua muôn vàn gian khổ, khắc phục khó khăn, mưu trí, dũng cảm, táo bạo; vượt qua sự phong tỏa ác liệt, vây ráp gắt gao của kẻ thù. Hàng trăm lượt tàu đã ra khơi, hàng nghìn tấn vũ khí, hàng hóa, thuốc chữa bệnh và hàng chục nghìn lượt người đã từ hậu phương lớn miền Bắc vào tiền tuyến miền Nam, trực tiếp góp phần cùng toàn dân đưa cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước đến thắng lợi hoàn toàn.
Cùng với Đường Hồ Chí Minh trên dãy Trường Sơn, Đường Hồ Chí Minh trên biển là một nét độc đáo, đặc sắc, sáng tạo của đường lối chiến tranh nhân dân, thể hiện tầm nhìn chiến lược của Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh; trở thành biểu tượng tự hào của cả dân tộc Việt Nam, hiện thân của ý chí khát vọng độc lập, tự do và thống nhất Tổ quốc; là trí tuệ, ý chí quyết chiến, quyết thắng của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước...
Trong chuyến về nguồn thăm lại đơn vị cũ, Trung tá, Anh hùng LLVT nhân dân, CCB Hồ Đắc Thạnh, nguyên Thuyền trưởng Tàu 41 thuộc Đoàn 125, lặng lẽ trước những tấm ảnh trong phòng truyền thống. Ông nhớ tới những đồng đội đã anh dũng hy sinh trên chuyến tàu năm ấy. Giọng ông chùng xuống: “Đường Hồ Chí Minh trên biển đã hoàn thành trọn vẹn và đặc biệt xuất sắc nhiệm vụ chi viện chiến lược cho chiến trường miền Nam. Thế nhưng, trong đội ngũ trung kiên của Đoàn, nhiều tấm gương hy sinh anh dũng, nhiều con tàu ra đi không trở lại, nhiều đồng chí, đồng đội của tôi đã vĩnh viễn yên nghỉ nơi biển cả mênh mông”.
Trong số những đồng đội đã anh dũng hy sinh, CCB Hồ Đắc Thạnh nhớ mãi tấm gương đồng chí Trần Nhợ, Thủy thủ trưởng Tàu 41 và Dương Văn Lộc, Thuyền phó Tàu 41. Ông kể: “Tháng 11-1966, theo chỉ thị của cấp trên, đơn vị tiếp tục vận chuyển vũ khí cho chiến trường Khu 5. Tàu 41 do tôi làm Thuyền trưởng, được lệnh chở 59 tấn vũ khí vào Đức Phổ (Quảng Ngãi). Trung tuần tháng 11-1966, tàu rời bến. Trên hải trình gặp thời tiết xấu nên tàu phải quay lại căn cứ A2 (cảng Hậu Thủy, đảo Hải Nam, Trung Quốc), đến 3 giờ ngày 23-11 tiếp tục xuất phát. Đêm 26-11, tàu chuyển hướng vào bờ và đến đúng vị trí. Bến Đức Phổ là bãi ngang, tàu phải vào lúc nước dâng cao, thả hàng trong đêm và phải ra ngay. Rạng sáng 27-11, tàu quay ra thì bị mắc cạn, phía ngoài khơi có mấy tàu địch hoạt động. Để giữ bí mật, cấp ủy và chỉ huy tàu quyết định hủy tàu. Mọi người được lệnh rút lên bờ, còn tôi và Máy trưởng Phan Nhạn ở lại châm ngòi nổ bộc phá rồi rút sau.
Sau khi tất cả đã lên bờ, thủy thủ Tàu 41 nằm ẩn mình trên bãi cát ngóng ra biển, chờ đợi. 30 phút trôi qua, rồi 40 phút, bộc phá vẫn không nổ. Mọi người lo lắng, vã mồ hôi. 50 phút, rồi 70 phút, con tàu vẫn bồng bềnh như một khối băng nổi trên biển, rất dễ bị địch phát hiện. Không thể chờ đợi thêm, tàu lộ sẽ gây hậu quả khôn lường, tổn thất lớn. Đúng lúc đó, Thuyền phó Dương Văn Lộc cùng Thủy thủ trưởng Trần Nhợ bật dậy: “Để chúng tôi ra điểm hỏa lại” và lao nhanh ra mép nước, không ai kịp ngăn cản. Thế rồi, từ nơi con tàu, một cột lửa dựng cao kèm tiếng nổ dữ dội. Đồng chí Nhợ và đồng chí Lộc đã anh dũng hy sinh.
    |
 |
Hội truyền thống Đường Hồ Chí Minh trên biển khu vực TP Hồ Chí Minh bên Tượng đài Đoàn tàu không số anh hùng tại Lữ đoàn 125.
|
Hành động dũng cảm, không quản hy sinh, xung phong bơi ra biển kiểm tra, kích hoạt lại thuốc nổ để hủy tàu của các đồng chí Trần Nhợ và Dương Văn Lộc thể hiện tinh thần quả cảm, sẵn sàng đánh đổi tính mạng để bảo vệ bí mật nhiệm vụ, tránh tổn thất lớn cho các chuyến tàu sau. Hai đồng chí là tấm gương anh dũng, bất khuất của người chiến sĩ hải quân”.
Tàu 41 là chiếc tàu duy nhất hai lần được tuyên dương danh hiệu đơn vị Anh hùng LLVT nhân dân. Hiện nay, Tàu 41 mang số hiệu HQ-671, được trưng bày tại Bảo tàng Hải quân. Tàu đã được Thủ tướng Chính phủ quyết định công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2017. Đồng chí Dương Văn Lộc được truy tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân năm 2011. Năm 2026, đồng chí Trần Nhợ cùng hai đồng chí thuộc Đoàn 125 được Chủ tịch nước truy tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân và Lữ đoàn 125 sẽ tổ chức lễ truy tặng trong dịp kỷ niệm 65 năm Ngày truyền thống Lữ đoàn 125 (1961-2026).
Các thế hệ cán bộ, chiến sĩ Đoàn 759 vận tải thủy, sau này là Đoàn 125 và Lữ đoàn 125 ngày nay đã không quản ngại gian khổ, hy sinh, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, góp phần viết nên truyền thống vẻ vang của Lữ đoàn 125 hai lần được Đảng, Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân. Đại tá Phạm Minh Chiến, Bí thư Đảng ủy, Chính ủy Lữ đoàn 125 khẳng định: “Với niềm vinh dự, tự hào và trách nhiệm tri ân, cán bộ, chiến sĩ Lữ đoàn 125 hôm nay nguyện đoàn kết một lòng, nỗ lực phấn đấu học tập, rèn luyện, xây dựng đơn vị ngày càng lớn mạnh, mãi xứng đáng với truyền thống đơn vị hai lần anh hùng và những chiến công huyền thoại trên Đường Hồ Chí Minh trên biển, quyết tâm hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ, lập nên những chiến công mới...”.
Bài và ảnh: CƯỜNG THÀNH