QĐND - Làng Dâu thuộc tiểu khu Bình Minh, thị trấn Bình Mỹ, một phần thuộc thôn Mỹ Đôi, xã An Mỹ, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam.

Chuyện kể rằng, ngày xưa, làng Dâu nằm trên đất Đình Đông, trước cửa đình làng xưa có một gò đất tựa con thiên mã quay đầu về phía đình. Một hôm, thầy địa lý phán rằng, sở dĩ con cháu trong làng không mấy ai đỗ đạt là do làng có vị trí phong thủy không tốt. Vì vậy, năm Bính Thân (1896), làng đã chuyển đến khu đất phía bắc, nên mới có câu rằng: “Muốn cho con cháu công hầu, thì cho Thiên Mã đứng chầu phương Nam”. Cha ông để lại cho làng Dâu nhiều di sản văn hóa, trong đó có đình, chùa và 6 ngôi đền. Đền Đức Thành Bà thờ Ả Đào Tiên Chúa; đền Đức Thánh Năm thờ tướng Nguyễn Phương; đền Đức Thánh Hai thờ Tiến sĩ Bùi Công Minh; đền Đức Thánh Ông và mỗi xóm đều có đền thờ Quan bản thổ.

Lễ hội đình làng Dâu, tháng 3-2015.

Theo truyền thuyết và ngọc phả để lại, ngày 10 tháng 10 năm Tân Mão, ở trang Bồ Xá, huyện Bình Lục, có một người con gái chào đời. Người con gái đó xinh đẹp như một đóa hoa nên được đặt tên là Ả Đào. Ba năm sau, bố mẹ của Ả Đào lại sinh thêm hai người con trai là Nguyễn Quế và Nguyễn Phương. Hồi đó, quân Minh sang xâm lược nước ta, nhà Hồ tổ chức kháng cự nhưng đều thất bại. Một tướng nhà Minh thấy Ả Đào tài sắc tuyệt vời nên muốn lấy làm vợ. Là phụ nữ chân yếu tay mềm, nhưng Ả Đào lại có lòng yêu nước, thương dân sâu sắc; tương kế tựu kế, Ả Đào nhận lời với tên tướng nhà Minh, nhưng hẹn chờ hết tang mẹ xong mới đính ước. Tướng nhà Minh tưởng thật nên mất cảnh giác, để Ả Đào tự do ra vào thành lũy địch. Rồi một ngày, bà lập kế mở tiệc khao quân. Rượu thịt say sưa, giặc Minh chui vào bao tải để ngủ. Nhân cơ hội đó, bà điều dân binh thắt chặt miệng bao, khiêng thả xuống sông, sau đó cùng nghĩa quân đánh đồn tiêu diệt toàn bộ quân địch. Nửa đêm 14 tháng 2 năm Đinh Mùi, bà cùng hai người em là Nguyễn Quế và Nguyễn Phương chia làm 3 đạo quân tiến về Tiên Lý, huyện Bình Lục để công đồn Trang Cổ Thọ. Sau một ngày giao chiến đẫm máu, quân của bà đã giết được tướng Hoàng Cân, một tên tướng nhà Minh khét tiếng có nợ máu với nhân dân địa phương.

Để tưởng nhớ công lao của Ả Đào và hai người em là Nguyễn Quế và Nguyễn Phương, mỗi năm, cứ đến ngày sinh và ngày mất của bà và hai người em ruột, nhân dân đều tổ chức tế lễ tưởng niệm. Riêng ngày 14 và 15 tháng 2 hằng năm, lễ hội công đồn giặc Minh được tái hiện. Người dân địa phương và khách thập phương sẽ được chứng kiến Ả Đào (do một phụ nữ có đức hạnh trong làng hóa thân vào nhân vật) thể hiện tài điều binh, xuất tướng, quân pháp tuyệt vời. Nửa đêm 14, rạng sáng ngày 15 tháng 2, cả làng thực hiện lệnh cấm lửa. Các đạo quân tại 3 hướng đồng loạt tiến vào tiếp cận đồn địch. Trước đó, đình làng Dâu đã được nhân dân cắm nhiều cành cây xung quanh để mô phỏng đồn địch. Khi tiếng trống vang lên báo hiệu quân ta đã thắng, dân binh thu quân tập trung tại sân đình để ăn mừng... Ả Đào cùng hai người em lúc đó được Chử Đồng Tử cưỡi trên Rồng vàng đưa về trời trong sự vẫy chào lưu luyến của người dân.

Ngoài truyền thuyết trên, đình làng Dâu còn thờ hai vị Tiến sĩ là Bùi Công Bang và Bùi Công Minh. Hai vị tiến sĩ thời nhà Lê đã làm rạng danh và là biểu tượng của sự hiếu học của nhân dân làng Dâu.

Trong thời đại Hồ Chí Minh, làng Dâu cũng là một “địa chỉ đỏ”, nơi viết nên những trang sử hào hùng của Đảng bộ và nhân dân huyện Bình Lục. Năm 1930, chi bộ Đảng xã Mỹ Thọ được chính thức thành lập tại khu miếu trong quần thể di tích đình làng Dâu; khởi phát cho phong trào đấu tranh kiên cường chống sự đô hộ của thực dân Pháp. Đình làng Dâu và những đảng viên ưu tú của quê hương đã che chở, bao bọc cho nhiều chiến sĩ cách mạng tiền bối như đồng chí Hoàng Quốc Việt (Xứ ủy Bắc Kỳ), đồng chí Trần Tử Bình, Phạm Mộng Sách, Cả Tất... khi các đồng chí này về lãnh đạo phong trào cách mạng ở Hà Nam. Những năm 1950-1954, nhiều lần du kích làng Dâu đã bao vây, tấn công vị trí địch trên Đường 21, cũng như các đồn bốt xung quanh. Tháng 3-1954, Đại đội 37 của tỉnh Hà Nam và Đại đội 60 của huyện Bình Lục đã đánh tập kích tiểu đoàn 9 của Pháp, gây cho chúng nhiều tổn thất.

Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, đế quốc Mỹ xâm lược và chiến tranh biên giới bảo vệ Tổ quốc, có nhiều người con ưu tú của quê hương đã lên đường nhập ngũ và anh dũng hy sinh; làng có 21 liệt sĩ, 2 Bà mẹ Việt Nam anh hùng, 13 đồng chí lão thành cách mạng, 9 cán bộ cao cấp trong quân đội...

Với những giá trị lịch sử, văn hóa của đình làng Dâu và sự lan tỏa của nó đến truyền thống đấu tranh cách mạng hào hùng của nhân dân địa phương, Nhà nước đã có quyết định công nhận đình làng Dâu là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia; Chính phủ cũng đã trao tặng bằng có công với nước cho nhân dân làng Dâu.

Bài và ảnh: NGUYỄN ĐÌNH CẨN