QĐND - Công trình Thủy điện Hòa Bình trên sông Đà là niềm tự hào của nhân dân ta trong những năm đầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Và đây cũng là nơi ghi dấu ấn của công trường Thanh niên Cộng sản. Ông Vũ Mão-nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, “thủ lĩnh Đoàn” năm xưa dù đã ở tuổi thất thập vẫn không thể nào quên khí thế của tuổi trẻ cả nước sôi nổi, hào hùng trên công trường thế kỷ.

“Sông Đà, nơi ta xây ước mơ”

Đầu những năm 80 của thế kỷ 20, phong trào thanh niên tiến quân vào khoa học kỹ thuật và đi đến những công trường trọng điểm của đất nước diễn ra thật sôi nổi. Nhưng thời điểm ấy, chúng tôi vẫn trăn trở để làm sao có được mũi xung kích nhằm khơi dậy một cao trào thanh niên cả nước. Cơ hội đã đến khi công trình trọng điểm quốc gia xây dựng Nhà máy Thủy điện Hòa Bình trên sông Đà được triển khai-ông Vũ Mão nhớ lại.

Nguyên Bí thư thứ nhất Trung ương Đoàn Vũ Mão. Ảnh: KHÁNH LINH

Đúng 10 giờ ngày 6-11-1979, cả nước hướng về Hòa Bình mừng ngày khởi công xây dựng công trình thủy điện lớn nhất Đông Nam Á. Theo đề nghị của Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, Phó chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Đỗ Mười đã ký Quyết định công nhận “Công trường Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh” cho công trường xây dựng Thủy điện Hòa Bình. Một lực lượng không nhỏ của Trung ương Đoàn với những cán bộ ưu tú như: Bí thư Trung ương Đoàn Vũ Quốc Hùng, Trưởng ban Quốc tế Vũ Xuân Hồng được tăng cường lên công trường. Để chuẩn bị các cơ sở vật chất, nhân lực cho công trình, hàng vạn thanh niên của các tỉnh Đồng bằng Bắc Bộ đã được tuyển chọn, đào tạo để trở thành những công nhân kỹ thuật phục vụ xây dựng công trình. Toàn bộ Ban Thanh niên Công nhân dưới sự chỉ đạo của Trưởng ban Nguyễn Duy Thường đã dốc toàn lực cho công trường.

Cảnh đẹp nên thơ của Thủy điện Hòa Bình. Ảnh: EVN

Nguyên Bí thư thứ nhất Trung ương Đoàn Vũ Mão kể lại: Đó thực sự là một đại công trường. Trên công trường lúc đó có hàng vạn công nhân trẻ miệt mài khoan núi, đắp đập, ngăn sông. Thời kỳ cao điểm, có hơn 36.000 công nhân, kỹ sư làm việc. Cả công trường chạy đua với thời gian để thực hiện mục tiêu đưa các tổ máy vào phát điện theo kế hoạch. Những khẩu hiệu: “Vinh quang thay những người xây dựng thủy điện”, “Tất cả cho mục tiêu phát điện tổ máy 1 đúng tiến độ” viết bằng tiếng Việt và tiếng Nga được giăng lên tạo khí thế thi công sôi nổi khắp công trường...

Hơn 40 năm đã trôi qua nhưng ông Vũ Mão vẫn bồi hồi xúc động khi đọc lại lá thư của Đại tướng Võ Nguyên Giáp gửi cho ông ngày ấy. Trong thư, Đại tướng viết: “Tôi vừa đi thăm công trường xây dựng Nhà máy Thủy điện Hòa Bình... Hiện nay công trường đang khẩn trương thi công nhằm kịp thời chống lũ năm 1987 (công việc thi công khẩn trương nhất trong tháng 6 này). Bên cạnh những khó khăn về vật chất-kỹ thuật, về đời sống và sức khỏe của công nhân thì công tác tổ chức và động viên tinh thần thi đua, nâng cao kỷ luật là một yêu cầu cấp bách... Theo tôi, đồng chí nên cố gắng bố trí thời gian sớm lên công trường thăm hỏi và góp ý kiến với lực lượng thanh niên...”. Nhận được thư của Đại tướng, tôi rất vui và nghĩ rằng, mình là bậc con cháu mà được Đại tướng viết thư thăm hỏi, giao nhiệm vụ là điều vô cùng hạnh phúc. Đại tướng bộn bề trăm công ngàn việc mà vẫn quan tâm đến công tác thanh niên. Đại tướng là người nhìn xa trông rộng, dồn nhiều tâm sức lo toan cho công trường xây dựng Nhà máy Thủy điện Hòa Bình để sớm có dòng điện cho Tổ quốc.

Với những nỗ lực ngày đêm không ngừng nghỉ, ngày 24-12-1994, đất nước ta phấn khởi chào mừng sự kiện vô cùng trọng đại, đó là ngày khánh thành công trình Thủy điện Hòa Bình trên sông Đà, đánh dấu kết quả của 15 năm lao động quên mình của hàng vạn cán bộ, công nhân viên và chuyên gia trên công trường, của những người thợ hầm, thợ lắp máy Việt Nam lần đầu tiên thi công và xây dựng một công trình vĩ đại của thế kỷ 20.

Thông điệp gửi mai sau

Tham quan Thủy điện Hòa Bình, người ta không khỏi ngỡ ngàng, thán phục trước một công trình kỳ vĩ, thể hiện sức lao động sáng tạo của tập thể những người lao động trên công trường. Họ không quản ngại gian khó, hy sinh để thắp sáng dòng điện cho Tổ quốc. Bên cạnh đó, Nhà máy Thủy điện Hòa Bình còn hấp dẫn bởi một hiện vật mang đầy tính huyền thoại, đó là bức thư của những người xây dựng Thủy điện Hòa Bình gửi thế hệ mai sau. Kể về nguồn gốc ra đời “bức thư thế kỷ”, ông Vũ Mão cho biết: Ý tưởng viết bức thư là do ông Bô-ga-chen-cô - Tổng chuyên viên Liên Xô trên công trình Nhà máy Thủy điện Hòa Bình đề xuất. Sau đó, được Phó chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Đỗ Mười, khi đó trực tiếp làm Trưởng ban Chỉ đạo xây dựng công trình Thủy điện Hòa Bình rất ủng hộ. Ở nhiều nước trên thế giới, trước khi ngăn sông, những người xây dựng thường viết một bức thư và bỏ vào một chiếc chai hoặc lọ thủy tinh đậy kín rồi chôn vào thân đập và thường gọi là “Bức thư gửi hậu thế”. Với hy vọng, hàng trăm năm sau, khi con đập không còn hoặc người ta phá đi do không còn hiệu quả phát điện nữa, thì khi mở lá thư, thế hệ sau sẽ biết rằng, người ta đã xây dựng công trình này như thế nào, khó khăn vất vả ra sao để có nguồn điện cho đất nước.

Ngay sau khi ý tưởng về viết bức thư gửi hậu thế được các cấp chấp thuận, Ban tổ chức đã phát động cuộc thi viết trong đông đảo cán bộ, chuyên gia, công nhân trực tiếp làm việc trên công trường, và các nhà văn, nhà báo, nhân sĩ, trí thức trên mọi miền Tổ quốc. Sau đó, Ban tổ chức đã tập hợp, lựa chọn những nội dung hay nhất, độc đáo nhất tạo thành một bức thư chung. Lá thư viết xong đã được các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước thông qua.

Ban đầu, Ban tổ chức định đặt bức thư trong cát-tút đồng bịt kín, hút chân không rồi cho vào trong tảng bê tông được đúc rỗng, sau đó quẳng xuống lòng hồ sông Đà. 100 năm sau, phù sa sẽ lấp đầy lòng hồ, nhà máy thủy điện không thể hoạt động được nữa, như vậy sẽ phải nạo vét lòng hồ và khi đó, thế hệ sau sẽ tìm được tảng bê tông có bức thư bên trong. Nhưng sau đó, mọi người cho rằng, nếu đặt bức thư trong tảng bê tông quẳng xuống lòng hồ rất mạo hiểm, không bảo đảm bức thư nguyên vẹn, an toàn tuyệt đối, như vậy thì rất đáng tiếc. Sau khi bàn bạc, lãnh đạo Tổng công ty Xây dựng Thủy điện Hòa Bình đã quyết định sẽ sao bức thư làm hai bản, một bức đặt vào lòng khối bê tông trong khuôn viên nhà máy, một bức được đặt trong tảng bê tông quẳng xuống lấp dòng sông Đà.

Chiều 30-1-1983, tại sân nhà Điều độ Trung tâm, nghi lễ đặt lá thư được tổ chức rất trang trọng với sự tham gia của 250 đại biểu thanh niên Liên Xô, 350 đại biểu thanh niên Việt Nam và hàng nghìn công nhân lao động trên công trường. Bốn người được lựa chọn gồm: Ông Bô-ga-chen-cô - Tổng chuyên viên; ông Vũ Mão, Bí thư thứ nhất Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh; ông Ngô Xuân Lộc-Tổng chỉ huy người Việt Nam và nữ phi hành gia vũ trụ thứ hai của thế giới là Xa-vít-xcai-a để bắt 4 vít gắn tấm biển “Nơi đây cất giữ lá thư gửi các thế hệ mai sau. Thư được mở ngày 1-1-2100”.

Chia tay “thủ lĩnh Đoàn” năm xưa, chúng tôi cảm động trước tấm lòng của ông vẫn luôn đau đáu về đất nước, về thế hệ trẻ hôm nay. Ông tâm sự: Nhà máy Thủy điện Hòa Bình-công trình mang tầm vóc thế kỷ được tạo dựng bằng trí tuệ, nghị lực, bàn tay khối óc của nhân dân ta. Ngoài ý nghĩa là một công trình công nghiệp quan trọng, cần phải xây dựng nơi đây thành một điểm tham quan du lịch-giáo dục truyền thống lịch sử. Đến với sông Đà để chiêm nghiệm lại, thể hiện tấm lòng yêu mến, cảm phục thế hệ đi trước đã lao động, xây dựng đất nước trong thời kỳ khó khăn, gian khổ để thấy mình phải sống, tiếp nối cho xứng đáng. Đến với sông Đà còn để tri ân nhân dân các dân tộc ở Hòa Bình, Sơn La sinh sống ở lòng hồ sông Đà. Với tinh thần “tất cả vì dòng điện ngày mai của Tổ quốc”, họ đã tự nguyện di chuyển nhà cửa, sẵn sàng rời nơi chôn nhau cắt rốn, bỏ lại đất đai, với nền văn hóa của họ, đó là sự hy sinh thầm lặng cần được nhắc nhớ.

VÂN HƯƠNG