Đầu giờ chiều một ngày cuối tháng 5-1975, trong căn phòng làm việc hầm hập nóng tại căn cứ Đồng Dù ở Củ Chi phía tây bắc Sài Gòn, tôi đang lập danh sách báo cáo số quân nhân của đơn vị bị thương và hy sinh trong Chiến dịch Hồ Chí Minh thì Chính trị viên Tiểu đoàn Nguyễn Văn Kịch bước vào. Anh đưa cho tôi phong thư và nói: “Cậu tranh thủ đọc và trả lời ngay cho gia đình!”. Đón phong thư, tôi thấy ngoài bì ghi: Người gửi: Đào Thị Lập, Ban Nông nghiệp thành phố Hà Nội; số 48 phố Đoàn Trần Nghiệp, Hà Nội. Kính gửi: Thủ trưởng Tiểu đoàn 16, Trung đoàn 54, Sư đoàn 320, Quân đoàn 3. Thư được viết trên một mặt giấy kẻ ngang, nội dung ngắn gọn, súc tích, nét chữ chân phương. Người viết giới thiệu sơ qua về mình rồi yêu cầu: “Tôi và gia đình được một số đồng đội của chồng tôi báo tin chồng tôi là anh Lê Quang Đạo, cán bộ của đơn vị đã hy sinh. Tôi và gia đình rất muốn được biết cụ thể về anh Đạo. Kính mong Thủ trưởng đơn vị cho tôi và gia đình được rõ!”. Đọc xong thư, tự nhiên hình ảnh hy sinh anh dũng của anh Lê Quang Đạo-Trợ lý tham mưu tiểu đoàn, cùng diễn biến ác liệt của trận Đồng Dù gần một tháng trước lại hiển hiện trước mắt tôi.

leftcenterrightdel
Di ảnh liệt sĩ Lê Quang Đạo. Ảnh do gia đình liệt sĩ cung cấp

… Đúng 5 giờ 30 phút ngày 29-4-1975, chỉ huy Sư đoàn 320 phát lệnh nổ súng tiến công căn cứ Đồng Dù do sư đoàn 25 ngụy chốt giữ. Pháo binh Trung đoàn 54 và các trận địa pháo chiến dịch tăng cường bắn phá dữ dội vào căn cứ địch. Sau đòn hỏa lực, bộ binh các hướng được lệnh xuất phát tấn công. Cuộc chiến đấu diễn ra vô cùng quyết liệt ngay từ phút đầu. Ở hướng tây nam do Trung đoàn 9 đảm nhiệm, có Tiểu đoàn 16 súng máy cao xạ 12,7mm chúng tôi phối thuộc, các chiến sĩ Tiểu đoàn 5 lên mở cửa nhưng bị địch tập trung hỏa lực bắn chặn, đã có một số cán bộ, chiến sĩ thương vong. 7 giờ, đài kỹ thuật của sư đoàn cho biết, tiểu đoàn địch ở xóm Mới chuẩn bị lên phản kích. Trong khi đó, trên hướng chủ yếu phía tây bắc, Trung đoàn 48 đã ba lần tổ chức cho Đại đội 3 lên mở cửa nhưng đều bị hỏa lực địch cản lại, phần lớn các chiến sĩ hy sinh. Mãi đến 9 giờ, Tiểu đoàn 1 sau nhiều lần đột phá mới vào được căn cứ nhưng lại bị địch tập trung hỏa lực khống chế, phải dừng tại chỗ. Trung đoàn 48 phải đưa thê đội hai gồm Tiểu đoàn 2 và 8 xe tăng vượt qua cửa mở của Tiểu đoàn 1 vào tham gia tiến công. Hướng tây nam lúc này, tiểu đoàn địch từ xóm Mới cơ động lên, bất ngờ từ vườn cao su tiến vào áp sát phía sau Trung đoàn 9. Tiểu đoàn 16 cùng Tiểu đoàn 5 được lệnh phản kích. Cán bộ, chiến sĩ của tiểu đoàn bộ đã dùng AK, phóng lựu và lựu đạn chiến đấu với địch. Đồng chí Lê Quang Đạo, Trợ lý tham mưu tiểu đoàn (quê ở Dục Tú, Đông Anh, Hà Nội) chỉ huy một bộ phận gồm các chiến sĩ phục vụ xuất kích đánh địch bảo vệ sở chỉ huy. Anh xông xáo vừa chỉ huy chiến đấu, vừa bình tĩnh điểm xạ từng loạt tiểu liên chính xác về phía địch. Nhưng trước làn đạn dày đặc của địch, anh và một số chiến sĩ đã hy sinh. Đến 10 giờ 30 phút, ta hoàn toàn làm chủ căn cứ Đồng Dù, mở thông cánh cửa phía tây bắc cho mũi đột kích của quân đoàn lần lượt tiến công làm chủ sân bay Tân Sơn Nhất, bộ tổng tham mưu ngụy... Sau trận đánh, thi hài Lê Quang Đạo được đưa về mai táng ở vườn cao su phía nam căn cứ. Anh nằm bên 20 đồng đội của tiểu đoàn cùng hơn một trăm đồng chí của các đơn vị trong sư đoàn. Với những thành tích trong chiến đấu, Chuẩn úy Lê Quang Đạo được truy tặng Huân chương Chiến công giải phóng hạng Ba...

Ngay đêm ấy, tôi viết thư gửi chị Lập. Trước tiên, tôi chuyển lời chia buồn của chỉ huy đơn vị đến chị và gia đình. Rồi thông báo về ngày, giờ, nơi anh Đạo hy sinh và địa điểm mai táng. Tôi lựa lời động viên chị và gia đình, đồng thời thông báo để chị và gia đình biết, đơn vị đã hoàn chỉnh hồ sơ để thủ trưởng trung đoàn ký giấy báo tử gửi về địa phương và gia đình. Gần một tháng sau, tôi nhận được thư chị gửi vào. Lời lẽ trong thư đượm một nỗi buồn về sự mất mát không gì bù đắp được...

Tháng 5-2017, trong không khí nhộn nhịp của sắc đỏ cờ hoa kỷ niệm 42 năm Ngày Giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước, tôi nao nao nhớ về những năm tháng đánh Mỹ gian khổ ác liệt, nhớ những đồng đội đã hy sinh ở các chiến trường, trong đó có những đồng đội đã hy sinh ở cửa ngõ Sài Gòn trước giờ toàn thắng. Bất giác, tôi nhớ lại hình ảnh hy sinh anh dũng của anh Lê Quang Đạo và những lần trao đổi qua thư từ với vợ anh-chị Đào Thị Lập, 42 năm trước. Và tôi rất muốn được biết những năm qua gia đình anh và chị Lập ra sao. Qua tổng đài 1080, tôi gặp được chị Nguyễn Thị Của-Phó chủ tịch UBND xã Dục Tú, tôi nhanh chóng liên lạc được với anh Lê Quang Vận, em trai của liệt sĩ Lê Quang Đạo và được anh Vận cho biết: “Bố mẹ em đều đã qua đời. Các anh chị em trong gia đình đều có cuộc sống ổn định. Năm 1987, trước lúc lâm chung, mẹ em dặn chúng em phải đi tìm đưa anh Đạo về với bố mẹ. Nhưng do điều kiện đi lại lúc đó khó khăn nên mãi đến năm 1996 chúng em mới đưa được hài cốt anh Đạo về quê. Riêng về chị Lập, vài năm sau ngày báo tử anh Đạo, có người yêu thương, chị xin phép gia đình em cho tái giá rồi sinh sống ở Hà Nội”. Dừng một lát, anh Vận hỏi: “Anh có biết anh Hòa, anh Hồ không?”. “Anh Hòa (Hà Bắc), anh Hồ (Hà Tây) phải không?”. “Đúng rồi!”-anh Vận cười vui. Câu chuyện đang sôi nổi thì anh Vận có khách nên chúng tôi phải tạm dừng. Chưa đầy 10 phút sau, điện thoại của tôi lại reo vang, tôi bật máy thì vang lên tiếng nói quen thuộc: “Anh là Ngô Xuân Hòa, Đại đội 3, quê ở Vọng Nguyệt, Tam Giang, Yên Phong, Bắc Ninh đây. Có phải Tấn, Đại đội 1, quê Hưng Yên, bổ sung vào tiểu đoàn ở Nam Lào không? Anh vừa được Vận báo tin nên gọi cho em ngay. Anh với Đạo tuy khác quê nhưng chỉ cách nhau 12 cây số, lại cùng nhập ngũ, có thời gian ở cùng tiểu đội, thân nhau như anh em ruột nên từ ngày ra quân đến giờ anh thường đến thăm, động viên gia đình Đạo. Hơn 10 năm trước, anh đã đưa Vận vào Củ Chi đưa hài cốt Đạo về quê đấy…”. Qua chuyện trò với anh Vận và anh Hòa, tôi biết thêm nhiều điều về anh Đạo.

Sau khi hoàn thành bài viết này, tôi điện cho anh Vận báo tin đã nhận được ảnh của anh Đạo. Anh Vận liền nói: “Đây là tấm ảnh anh Đạo chụp ngày cưới vợ, chúng em truyền thần lại!”. Với giọng xúc cảm, anh Vận nói với tôi: “Hồi mẹ em còn sống, cụ chỉ thương anh Đạo không sinh cho cụ đứa cháu nào. Anh Đạo hy sinh là một mất mát lớn của gia đình em. Nhưng sự hy sinh của anh đã góp phần cho đất nước hòa bình, thống nhất. Đó là sự an ủi và cũng là niềm vinh dự, tự hào lớn nhất của gia đình và quê hương!”.

NGUYỄN HÙNG TẤN