Chứng tích hào hùng Nam Bộ kháng chiến

Trong kế hoạch tổ chức các hoạt động kỷ niệm 40 năm Ngày thành lập Câu lạc bộ truyền thống kháng chiến TP Hồ Chí Minh (23-9-1986 / 23-9-2026), Ban chủ nhiệm Câu lạc bộ nhấn mạnh nội dung tuyên truyền lịch sử, truyền thống 81 năm Nam Bộ kháng chiến, bởi ngày này cũng được lấy là ngày truyền thống của Câu lạc bộ, theo tâm nguyện của toàn thể hội viên mong mỏi tinh thần Nam Bộ kháng chiến luôn tỏa sáng. Ông Dương Quan Hà, Chủ nhiệm Câu lạc bộ truyền thống kháng chiến TP Hồ Chí Minh chia sẻ: “Hoạt động tuyên truyền kỷ niệm Ngày Nam Bộ kháng chiến kết hợp tuyên truyền kỷ niệm Ngày thành lập Câu lạc bộ nhằm khơi dậy cho thanh niên, học sinh niềm tự hào dân tộc và tinh thần “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh”.

Trong đó, sự kiện bảo vệ Cột cờ Thủ Ngữ là một trong những điểm nhấn thể hiện rõ nét tinh thần chiến đấu quả cảm, kiên cường, không quản hy sinh để bảo vệ lá cờ Tổ quốc ngay trong ngày đầu Nam Bộ kháng chiến đã cổ vũ mạnh mẽ quân và dân Sài Gòn-Chợ Lớn đứng lên chiến đấu, quyết bảo vệ nền độc lập của đất nước. Tinh thần ấy cần được trao truyền, “tiếp lửa” cho thế hệ trẻ hôm nay và mai sau”.

Quân, dân Nam Bộ nhất tề nổi dậy chống thực dân Pháp. Ảnh tư liệu

Theo cuốn Lịch sử Nam Bộ kháng chiến, tập I (1945-1954), do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia ấn hành, chỉ 21 ngày sau khi nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa ra đời, Nam Bộ bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược lần thứ hai. Được sự hậu thuẫn của thực dân Anh, đêm 22 rạng sáng 23-9-1945, các toán quân Pháp nổ súng tập kích một số cơ quan đầu não của chính quyền cách mạng và nhiều điểm xung yếu khác, như: Trụ sở Ủy ban Hành chính Nam Bộ, trụ sở Quốc gia Tự vệ cuộc, Bưu điện, Nhà đèn, Kho bạc, Đài Phát thanh... Đối phó với hành động xâm lược của thực dân Pháp, quân và dân Sài Gòn-Chợ Lớn đã dũng cảm đánh trả với tinh thần “đập tan lũ bán nước và lũ cướp nước”.

Các lực lượng đã hình thành 5 mặt trận, gồm: Mặt trận nội thành và 4 mặt trận xung quanh bao vây nội đô (Mặt trận Bà Điểm-Tham Lương, Mặt trận Thị Nghè, Mặt trận Phú Lâm và Mặt trận Nhà Bè-Cần Giuộc). Ở các mặt trận đều triển khai thế trận trong đánh, ngoài vây, lấy các cây cầu huyết mạch làm chiến tuyến một mất một còn với kẻ thù. Lực lượng các tỉnh xung quanh cũng kéo về hỗ trợ giam chân địch và tiêu diệt sinh lực của chúng. Trong nội thành, các đội tự vệ chiến đấu, thanh niên xung phong, công đoàn xung phong chiến đấu quyết liệt ngăn chặn quân địch tại dinh Đốc lý (nay là trụ sở UBND TP Hồ Chí Minh), đường Verdun (nay là đường Cách Mạng Tháng Tám), đường Norodom (nay là đường Lê Duẩn), ga xe lửa, chợ Bến Thành... gây cho quân Pháp nhiều thiệt hại.

Theo lời kể của Nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa Nguyễn Đình Tư, 106 tuổi, ngụ tại TP Hồ Chí Minh: Cuộc chiến diễn ra vô cùng ác liệt ở cả 5 mặt trận. Lực lượng vũ trang của ta được nhân dân hỗ trợ, lợi dụng những công trình kiến trúc (nhà cửa, cầu, cống) của thành phố, những “chiến lũy” được cấp tốc dựng lên, luồn lách, khi ẩn khi hiện, dùng cách đánh nhỏ lẻ, bất ngờ giáng trả quân địch. Điển hình là trận đánh ở cầu Thị Nghè và Cột cờ Thủ Ngữ. Với mục tiêu mở đường ra miền Đông, quân Pháp dồn lực lượng và khí tài mạnh mẽ nhằm phá toang cứ điểm Thị Nghè. Trong khi đó, quân và dân Mặt trận Thị Nghè sử dụng vũ khí thô sơ chống chọi với súng đạn tối tân, tàu chiến và thiết giáp của kẻ thù; dùng thân cây, bàn ghế, giường tủ... chắn ngang cầu để làm lô cốt ngăn cản bước tiến của địch. Dù ác liệt nhưng dân quân, du kích vẫn kiên cường bám trụ từ ngày 23-9 đến 18-10-1945, tiêu diệt hàng trăm tên địch, phá hủy nhiều phương tiện chiến tranh, nhưng cũng không ít đồng bào, chiến sĩ anh dũng ngã xuống trên cây cầu lịch sử này.

Cột cờ Thủ Ngữ ven sông Sài Gòn.

Đặc biệt là cuộc chiến đấu không cân sức để bảo vệ Cột cờ Thủ Ngữ. Tại đây, Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ bố trí lực lượng khoảng một tiểu đội tự vệ chiến đấu để bảo vệ lá cờ Tổ quốc treo trên Cột cờ Thủ Ngữ. Tiểu đội tự vệ được trang bị súng săn, dao găm, lựu đạn tự chế. Khi một đại đội quân Anh đến, định hạ lá cờ đỏ sao vàng xuống, các chiến sĩ tiểu đội tự vệ đã chống trả quyết liệt. Do lực lượng mỏng, vũ khí thô sơ, trong khi địch có hỏa lực mạnh, quân số đông, từng chiến sĩ của tiểu đội đã anh dũng hy sinh dưới chân Cột cờ Thủ Ngữ. Khâm phục trước tinh thần chiến đấu quả cảm của các chiến sĩ làm nhiệm vụ bảo vệ cột cờ, viên sĩ quan chỉ huy người Anh đã ra lệnh cho cả đại đội bồng súng chào những chiến sĩ của đối phương vừa ngã xuống dưới chân cột cờ.

Tinh thần chiến đấu “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh” còn được thể hiện ở các trận đánh Pháp trên cầu Tham Lương khiến hàng trăm tên địch bỏ mạng dưới chân cầu, xác chất thành đống; cầu Nhị Thiên Đường gây tiếng vang lớn, cổ vũ khí thế của quân và dân Sài Gòn-Chợ Lớn; cầu Chữ Y gắn liền với chiến công và tinh thần anh dũng của bộ đội Bình Xuyên; cầu Kiệu, cầu Bông, cầu Ông Lãnh... đều in dấu những trận đánh của quân và dân ta nhằm ngăn cản bước tiến của thực dân Pháp trong những ngày Nam Bộ kháng chiến.

Nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa Nguyễn Đình Tư nhấn mạnh: “Tinh thần chiến đấu quả cảm của quân và dân Sài Gòn-Chợ Lớn trong ngày đầu Nam Bộ kháng chiến là biểu tượng sáng ngời của lòng yêu nước và chủ nghĩa anh hùng cách mạng, xứng đáng với danh hiệu vẻ vang “Thành đồng Tổ quốc” mà Chủ tịch Hồ Chí Minh khen tặng; trong đó, mặt trận nội thành và cuộc chiến đấu bảo vệ Cột cờ Thủ Ngữ là một dấu son để đến hôm nay và mai sau Cột cờ Thủ Ngữ mãi là chứng tích lịch sử hào hùng khắc ghi khí phách quật cường của quân, dân Nam Bộ, sẵn sàng hy sinh để bảo vệ nền độc lập, tự do của Tổ quốc”.

Trải qua 161 năm kể từ khi được xây dựng (năm 1865), Cột cờ Thủ Ngữ đã chứng kiến bao thăng trầm và sự đổi thay của Sài Gòn-TP Hồ Chí Minh. Với tầm vóc và giá trị lịch sử, Cột cờ Thủ Ngữ đã nhiều lần được sửa chữa, trùng tu và được UBND TP Hồ Chí Minh xếp hạng Di tích lịch sử-văn hóa cấp thành phố năm 2016. Mấy năm gần đây, khi dự án cải tạo Công viên Bến Bạch Đằng hoàn thành, đưa vào sử dụng, trở thành điểm tham quan, giải trí hấp dẫn tại TP Hồ Chí Minh, di tích Cột cờ Thủ Ngữ lại được nâng cấp, chỉnh trang tạo điểm nhấn cho công viên, thu hút sự quan tâm của đông đảo người dân và du khách.

Đầu tháng 7-2026, UBND thành phố phối hợp khởi công dự án Công viên văn hóa Bến Nhà Rồng-Khánh Hội và Cây xanh công cộng Bến Bạch Đằng, trong đó khu vực di tích Cột cờ Thủ Ngữ tiếp tục được chỉnh trang, kết nối với di tích Bến Nhà Rồng, Bến Bạch Đằng, Công trường Lam Sơn, cảng Ba Son, Tượng đài Trần Hưng Đạo, Công viên Tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh... hình thành trục không gian văn hóa-lịch sử-du lịch ven sông Sài Gòn. Theo thiết kế, một chiếc cầu đi bộ bắc ngang sông Sài Gòn xuất phát từ khu vực di tích Cột cờ Thủ Ngữ sẽ được thi công kết nối trực tiếp khu vực cảng Nhà Rồng-Khánh Hội với Bến Bạch Đằng. Công trình được kỳ vọng tạo sự liên thông giữa hai không gian công cộng ven sông, đồng thời trở thành điểm nhấn kiến trúc mới của khu vực trung tâm, vừa làm đẹp cảnh quan đô thị, thuận tiện giao thông, vừa mang ý nghĩa nâng tầm các di tích, địa danh lịch sử gắn liền với sự phát triển của thành phố.

Theo PGS, TS Hà Minh Hồng, Phó chủ tịch Hội Khoa học lịch sử TP Hồ Chí Minh: Việc đầu tư đồng bộ hai khu vực ven sông Sài Gòn không chỉ tạo thêm công viên, cây xanh cho khu trung tâm mà còn góp phần hình thành một biểu tượng cảnh quan mới bên sông Sài Gòn. Với quy mô, tầm vóc và diện mạo mới này, di tích lịch sử Cột cờ Thủ Ngữ sẽ được biết đến nhiều hơn thông qua công tác tuyên truyền, giáo dục lịch sử, truyền thống của các cấp, các ngành, đoàn thể thành phố, để hào khí Nam Bộ kháng chiến lan tỏa mạnh mẽ, mãi trường tồn, bất diệt.

Bài và ảnh: THANH HUYỀN - LÊ OANH