Mùa xuân năm 1979, tôi là sinh viên đi thực tập tốt nghiệp ngành sư phạm, được phân công về dạy học ở trường cấp 2 xã Lộc Thủy, huyện Lệ Thủy, đóng tại làng An Xá quê nhà của Đại tướng (nay thuộc xã Lệ Thủy, tỉnh Quảng Trị). Từ trường học đến ngôi nhà của gia đình Đại tướng chỉ non nửa cây số. Đó là một ngôi nhà ba gian hai chái, bộ khung làm bằng gỗ keo và gỗ mít, mái lá rất dày. Ngôi nhà nằm trong khu vườn rộng có những cây ổi, cây mít, cây khế ngọt và một hàng chè tàu được cắt tỉa gọn gàng làm hàng rào.
Ngày ấy, sinh viên chúng tôi chẳng mấy ai có nổi chiếc xe đạp. Làng quê Lệ Thủy lại cách trở sông nước nên những ngày chủ nhật, tôi thường ở trong trường hoặc đến thưởng ngoạn khu vườn và ngôi nhà của Đại tướng. Bà con trong xóm kể cho tôi biết: Tuổi thơ và một phần tuổi trẻ của Đại tướng đã trôi qua dưới mái nhà trên nền đất này cho đến ngày ông rời quê hương vào Huế, rồi ra Hà Nội học tập và hoạt động cách mạng. Ngôi nhà vẫn yên bình trên nền đất cũ cùng song thân của Đại tướng.
    |
 |
| Ngôi nhà của gia đình Đại tướng ở làng An Xá được phục dựng. Ảnh: PHÚ SƠN |
Năm 1947, trong một trận càn, giặc Pháp đã châm lửa đốt cháy ngôi nhà của gia đình Đại tướng. Cây cối trong vườn bị triệt hạ, hàng chè tàu bị chặt phá tan nát. Cụ thân sinh Võ Quang Nghiêm bị địch bắt giữ. Vì không chịu “kêu gọi” con trai trở về hợp tác với quân xâm lược, cụ bị địch tra tấn dã man và đã hy sinh anh dũng trong nhà lao Thừa Phủ ở Huế. Sau ngày thống nhất đất nước, được sự giúp đỡ tận tình của các cựu tù nhà lao Thừa Phủ và nhân dân địa phương, Bộ CHQS tỉnh Bình Trị Thiên đã tìm kiếm và quy tập hài cốt của cụ Võ Quang Nghiêm về Nghĩa trang Liệt sĩ huyện Lệ Thủy.
Sau ngày hòa bình lập lại, trên nền đất cũ chỉ còn lại rêu phong và những gốc cây cháy sạm, chính quyền địa phương và nhân dân huyện Lệ Thủy đã đề xuất phục dựng ngôi nhà. Khi nghe tin, Đại tướng Võ Nguyên Giáp dặn một điều giản dị: “Đừng làm to hơn và sang trọng hơn, cứ giữ đúng như nếp nhà thuở xưa của ba mẹ tôi...”.
Theo lời dặn đó, những người thợ mộc tài hoa nhất vùng đã lựa chọn từng thớ gỗ mít, gỗ keo để làm cột kèo... rồi lợp lên đó lớp mái lá dày đúng chất quê hương. Năm 1977, ngôi nhà phục dựng hoàn thành. Bên trong nhà, những kỷ vật được sưu tầm và sắp đặt lại như cũ: Chiếc phản gỗ nơi Đại tướng nằm học bài, chiếc tủ chè cũ kỹ, bộ bàn ghế mộc sờn bóng theo thời gian... và cả chiếc cối giã gạo sứt mẻ ở góc hiên. Đặc biệt là ngoài sân, cây khế ngọt 100 tuổi do chính tay cụ Võ Quang Nghiêm trồng vẫn đơm hoa kết trái như một chứng nhân kiên cường của lịch sử. Nghe nói từ đó, mỗi lần có dịp về thăm quê, Đại tướng đều lặng lẽ đi quanh vườn, vào thắp nén hương lên bàn thờ tổ tiên và cha mẹ, rồi ra đứng rất lâu dưới bóng cây khế ngọt. Ông bồi hồi ngước nhìn những chùm hoa khế tím li ti rơi rụng trên nền đất trống, khẽ vuốt ve thân cây sần sùi như đang trò chuyện với một người bạn tri kỷ tri âm...
Từ sau đợt thực tập năm ấy đến nay, tôi còn nhiều lần về thăm lại ngôi nhà Đại tướng. Mùa thu năm 2016, tôi theo Thiếu tướng Phan Khắc Hải và Trung tướng Lê Phúc Nguyên, hai nguyên Tổng biên tập và Đại tá Phạm Phú Bằng, nguyên cán bộ của Báo Quân đội nhân dân về Quảng Bình dự lễ khánh thành bức tượng đồng của Đại tướng Võ Nguyên Giáp dựng tại làng biển Lý Hòa, xã Hải Trạch, huyện Bố Trạch, nơi sinh thời Đại tướng đã có nhiều kỷ niệm đặc biệt. Trước hôm diễn ra buổi lễ, chúng tôi đã về làng An Xá thăm lại ngôi nhà của Đại tướng. Hôm đó, lãnh đạo địa phương cho chúng tôi biết: Để ứng phó lâu dài với tình hình biến đổi khí hậu và lụt bão ngày càng nghiêm trọng tại vùng hạ lưu sông Kiến Giang, địa phương đã lập dự án xây dựng Nhà tưởng niệm Đại tướng Võ Nguyên Giáp, cạnh ngôi nhà gỗ hiện tại. Công trình này được thiết kế cách điệu với cấu trúc hai tầng theo lối kiến trúc Việt cổ nghiêm trang, sử dụng các vật liệu bền vững như đá xanh nguyên khối và gỗ lim, tường và trần đúc bê tông cốt thép. Mặt bằng tầng trệt của nhà tưởng niệm sẽ là không gian sinh hoạt cộng đồng. Toàn bộ tầng hai là không gian tâm linh như dâng hương, hành lễ... cùng khu vực trưng bày, lưu giữ các tài liệu, sách báo, hiện vật về cuộc đời và sự nghiệp của Đại tướng...
Tháng 12-2024, công trình Nhà tưởng niệm Đại tướng Võ Nguyên Giáp tại quê nhà An Xá được khánh thành, đúng dịp kỷ niệm 80 năm thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam (22-12-1944 / 22-12-2024). Từ đó đến nay, tôi chưa có dịp về lại Lệ Thủy, nhưng qua theo dõi trên báo chí và trao đổi của bạn bè, được biết công trình xây dựng trên mảnh đất liền thổ với đất hương hỏa và ngôi nhà cổ của gia đình Đại tướng. Sự kết hợp giữa nếp nhà lưu niệm mộc mạc thuở thiếu thời và công trình nhà tưởng niệm kiên cố hiện nay đã tạo nên một quần thể văn hóa tâm linh trọn vẹn. Nơi đây vẫn là không gian lưu giữ hồn quê Lệ Thủy với nếp nhà ba gian hai chái, chiếc phản gỗ mộc, bàn thờ tổ tiên ấm áp khói hương và cây khế cổ thụ tỏa bóng mát ở góc vườn. Hằng ngày, ngôi nhà vẫn rộng mở cánh cổng tre để đón bước chân của đồng bào, đồng chí trong nước và du khách quốc tế về thăm...
MAI NAM THẮNG