Tháng ngày sôi động ở hải ngoại
Đồng chí Phùng Chí Kiên, tên khai sinh là Nguyễn Vĩ, sinh năm 1901 trong một gia đình nông dân tại làng Mỹ Quan Thượng, tổng Vạn Phần (Nghệ An). Quá trình hoạt động, đồng chí có nhiều bí danh như: Mạnh Văn Liễu, Nguyễn Hào, Như Bách, Can (hoặc Kan), Lý, Phùng... Sớm tiếp xúc với Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên do Nguyễn Ái Quốc sáng lập, năm 1926, qua giới thiệu của một số thành viên Hội, đồng chí bí mật sang Quảng Châu (Trung Quốc). Tại đây, đồng chí dự lớp huấn luyện chính trị do Nguyễn Ái Quốc mở.
Nhận thấy Phùng Chí Kiên có nhiệt huyết cách mạng, tư chất thông minh, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc quyết định chọn đồng chí cùng một số thanh niên Việt Nam khác đưa vào học tại Trường quân sự Hoàng Phố của Chính phủ Tôn Trung Sơn. Quá trình học tập, rèn luyện tại trường, đồng chí Phùng Chí Kiên tỏ rõ là người có năng lực về chỉ huy quân sự, được Ban lãnh đạo nhà trường đặc biệt chú ý, là một trong những học viên được đánh giá: Rất nghiêm chỉnh, cần cù lao động, dốc hết sức để học tập.
Tuy nhiên, năm 1927, Tưởng Giới Thạch phản bội, Trường quân sự Hoàng Phố phải đóng cửa. Đồng chí Phùng Chí Kiên cùng nhiều cán bộ cách mạng Việt Nam đứng về phía Đảng Cộng sản Trung Quốc chống lại lực lượng phản cách mạng. Đồng chí trực tiếp tham gia cuộc Khởi nghĩa Quảng Châu (tháng 12-1927). Khởi nghĩa thất bại, quân cách mạng rút về tỉnh Quảng Đông. Trên cương vị là liên trưởng (tương đương đại đội trưởng), đồng chí phụ trách một đơn vị quân cách mạng Trung Quốc tại Khu xô viết Hải-Lục Phong. Tham gia nhiều trận chiến đấu, đồng chí đã nêu một tấm gương sáng về chịu đựng gian khổ, kiên trì bảo vệ chân lý và thành quả cách mạng, nhiều lần được Ban lãnh đạo khu biểu dương.
    |
 |
| Đồng chí Phùng Chí Kiên. Ảnh tư liệu |
Đại hội đại biểu Đảng Cộng sản Đông Dương lần thứ nhất (tháng 3-1935) họp ở Ma Cao (Trung Quốc), đồng chí được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương, trực tiếp phụ trách Ban chỉ huy ở ngoài (hay Ban chỉ huy hải ngoại) của Đảng. Theo tài liệu của sở mật thám Pháp ở Đông Dương cũng như nhiều cứ liệu của các nhà sử học trong và ngoài nước cung cấp, thời kỳ này, Phùng Chí Kiên là một trong những yếu nhân của Ban chỉ huy ở ngoài của Đảng, bên cạnh Lê Hồng Phong, Hà Huy Tập, Hoàng Đình Giong...
Trong tư liệu lưu trữ của Quốc tế Cộng sản mang tên “Bản nhận xét về tư cách đạo đức”, ngày 22-11-1933, Phùng Chí Kiên với bí danh là Can, thuộc nhóm sinh viên 1 của Đại học Phương Đông, được nhận xét: Có khả năng lớn về công tác, năng động, trình độ chính trị cao, kết quả học tập nói chung tốt. Về hoạt động ngoại khóa của nhóm sinh viên, Phùng Chí Kiên ở Tiểu ban Kỹ thuật được đánh giá là người có trình độ quân sự và kỹ thuật vô tuyến điện giỏi. Vì vậy, sau khi tốt nghiệp Đại học Phương Đông về Thượng Hải hoạt động trong Ban chỉ huy ở ngoài của Đảng, Phùng Chí Kiên luôn được bố trí công tác này.
Ngoài ra, trong tập tư liệu báo cáo của Đảng Cộng sản Đông Dương gửi Quốc tế Cộng sản từ Sài Gòn ngày 5-4-1938 (bản tiếng Việt) có đoạn liên quan đến Phùng Chí Kiên, ghi: “Kan hiện ở Tàu, cốt để duy trì đường giao thông ở ngoại quốc. Vì Rêmy (tức đồng chí Lê Văn Kiệt-TG) đã về đây rồi, cơ quan chuyên môn ngoài ấy phải bỏ, vả lại từ đầu đến nay, đồng chí Kan không có tiền, mà chúng tôi thì không có tiền gửi ra giúp nên phải bơ vơ ở ngoài”...
Trong một văn bản do đồng chí Phùng Chí Kiên thay mặt Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương tại Trung Quốc gửi Quốc tế Cộng sản ký tên Kan ngày 15-11-1937 cũng nói rõ: “Đảng chúng tôi còn trong hoàn cảnh hoàn toàn bí mật, một mặt Ban chỉ huy ở ngoài đã thủ tiêu. Hiện nay chỉ để tôi (Kan) ở ngoài phụ trách liên lạc với đảng Xiêm rất khó khăn trở ngại, còn đảng Tàu hiện nay đã được gần công khai, nên các đồng chí giao cho họ liên lạc với đảng Xiêm thì tiện cho cả chúng tôi”...
Về nước hoạt động tích cực và hy sinh anh dũng
Theo tinh thần Nghị quyết Hội nghị lần thứ 7 của Quốc tế Cộng sản và Nghị quyết Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng họp tháng 7-1936, Phùng Chí Kiên về Sài Gòn cùng đồng chí Hà Huy Tập trực tiếp chỉ đạo phong trào cách mạng trong nước, đấu tranh đòi quyền tự do, dân chủ, cơm áo, hòa bình. Một năm sau, theo phân công của Trung ương Đảng, đồng chí quay lại Hương Cảng chỉ đạo Ban chỉ huy ở ngoài của Đảng thay cho đồng chí Lê Hồng Phong về nước hoạt động. Tuy nhiên, sau đó, phát hiện thấy những hoạt động bí mật của Phùng Chí Kiên, thực dân Anh đã ra lệnh bắt giữ và trục xuất đồng chí khỏi Hương Cảng.
Rời Hương Cảng, đồng chí đến Côn Minh (thủ phủ tỉnh Vân Nam, Trung Quốc), nơi lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đang hoạt động. Dưới sự chỉ đạo của Người, Phùng Chí Kiên và những đồng chí khác nhanh chóng củng cố Ban chỉ huy ở ngoài của Đảng và xuất bản Báo Đồng Thanh để phục vụ công tác tuyên truyền, vận động và định hướng đấu tranh cho quần chúng cách mạng. Nhớ lại những ngày ấy, sinh thời, Đại tướng Võ Nguyên Giáp cho biết: “Lần đầu, tôi gặp anh Phùng Chí Kiên vào tháng 5-1940, lúc được Đảng cử đi Côn Minh cùng anh Phạm Văn Đồng. Anh Phùng Chí Kiên hồi đó phụ trách phong trào Việt kiều ở Côn Minh. Chính anh tổ chức cho tôi và anh Đồng gặp đồng chí Vương, tức Nguyễn Ái Quốc tại Thúy Hồ. Sau đó, tôi may mắn ở chung với anh tại Côn Minh một thời gian nên rất thương yêu nhau, rất hiểu nhau”.
Đầu năm 1940, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc về Côn Minh. Đồng chí Phùng Chí Kiên đã đến báo cáo với Người về tình hình hoạt động của Đảng ta ở ngoài nước. Thời gian này, Phùng Chí Kiên được làm việc gần Người và thường xuyên xin chỉ thị của Người về nội dung hoạt động của Ban chỉ huy ở ngoài của Đảng. Nhiều lần, đồng chí Phùng Chí Kiên đã đưa lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đến những nơi như Mông Tự, Nghi Lương, Khai Viễn... thuộc tỉnh Vân Nam.
|
 |
| Chiến sĩ cứu quốc quân tích cực tập luyện. Ảnh tư liệu |
Khi có quyết định về nước, Người chuyển dần địa bàn xuống phía Nam Trung Quốc, tiến dần tới sát biên giới Tổ quốc. Người gặp lực lượng cách mạng mà Phùng Chí Kiên, Vũ Anh, Hoàng Văn Hoan, Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp... chuẩn bị từ lâu. Phùng Chí Kiên đã cùng những cánh chim đầu đàn của cách mạng Việt Nam dưới sự dẫn dắt của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, chuẩn bị vượt biên giới về Pác Bó, Cao Bằng.
Ngày 28-1-1941, đồng chí Phùng Chí Kiên theo lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc về Pác Bó. Ở đây, đồng chí được sống và làm việc bên cạnh Người. Đồng chí đã tích cực tham gia vào việc tổ chức các lớp huấn luyện, đào tạo cán bộ Việt Minh cho các tỉnh Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn và các tỉnh miền xuôi, góp phần quan trọng vào việc xây dựng lực lượng bảo vệ khu căn cứ cách mạng. Tháng 5-1941, dưới sự chủ trì của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, Hội nghị Trung ương lần thứ 8 đã ra nghị quyết đánh dấu bước ngoặt lịch sử trong quá trình phát triển của cách mạng nước ta. Tại hội nghị này, đồng chí Phùng Chí Kiên tiếp tục được cử làm Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, phụ trách quân sự, trực tiếp chỉ đạo Khu căn cứ Bắc Sơn-Võ Nhai và Đội Cứu quốc quân 1.
Trong quá trình lãnh đạo, chỉ huy Đội Cứu quốc quân 1, đồng chí có nhiều đóng góp quan trọng trong xây dựng, củng cố tổ chức, đặc biệt là về giáo dục chính trị, tư tưởng, trình độ kỹ thuật, chiến thuật cho cán bộ, chiến sĩ. Với tư cách là Tổng chỉ huy Khu căn cứ Bắc Sơn-Võ Nhai, đồng chí đã trực tiếp truyền đạt những kiến thức cơ bản về quân sự, nhất là về chiến thuật du kích cho toàn thể cán bộ dự Hội nghị cán bộ phụ trách các khu vực và địa phương trong Khu căn cứ Bắc Sơn-Võ Nhai tổ chức tại Khuổi Cườm (Tân Lập, Bắc Sơn).
Phát hiện thấy phong trào cách mạng ở Bắc Sơn phát triển mạnh, trung tuần tháng 7-1941, Pháp tập trung quân, mở cuộc càn quét vào khu căn cứ nhằm tiêu diệt bằng được cơ quan đầu não kháng chiến, trấn áp phong trào ở Bắc Sơn. Đồng chí Phùng Chí Kiên đã chỉ huy Đội Cứu quốc quân đánh tan một số trận càn của địch, đưa các đồng chí Ủy viên Trung ương Đảng thoát khỏi vòng vây của địch an toàn. Song do lực lượng quá chênh lệch và sự ráo riết của kẻ thù, để bảo toàn lực lượng, Ban chỉ huy Cứu quốc quân quyết định chia lực lượng thành hai cánh, rút khỏi Bắc Sơn.
Cánh thứ nhất do đồng chí Hoàng Văn Thái và Đặng Văn Cáp chỉ huy, đến giữa tháng 8-1941 đã tới biên giới Việt-Trung an toàn. Cánh thứ hai do đồng chí Phùng Chí Kiên và đồng chí Lương Văn Tri chỉ huy bị địch phục kích ngày 21-8-1941 khi vừa đến làng Khau Pàn, xã Bằng Đức, châu Ngân Sơn (Bắc Kạn). Đồng chí Phùng Chí Kiên kiên quyết chiến đấu, dũng cảm mở đường máu tạo thuận lợi cho đồng đội rút khỏi Bắc Sơn để bảo toàn lực lượng và anh dũng hy sinh.
Để ghi nhớ công lao của đồng chí Phùng Chí Kiên, sau này, Đảng, Nhà nước đã truy phong quân hàm cấp tướng cho đồng chí. Nhiều địa phương trong cả nước đã lấy tên Phùng Chí Kiên đặt cho các ngôi trường, tuyến phố...
MAI THỊ DUYÊN