Tôi hỏi tên và quê của người bạn ấy thì được biết, đó là anh Trịnh Phúc Duyên, quê ở Trà Giang, Kiến Xương, Thái Bình. Tôi thốt lên: “Anh Duyên trọ cùng nhà với tôi ở làng Cao Bạt khi học cấp 3 Bắc Kiến Xương, tôi sẽ đi Nghĩa Lộ thăm bạn ấy cùng anh”.

Trời mùa đông se lạnh, xe chạy sớm từ Hà Nội, gần trưa thì tới nhà anh Duyên ở xã Tân Thịnh, huyện Văn Chấn, cách thị xã Nghĩa Lộ 40km. Đó là vùng đồi núi bán sơn địa mà từ những năm 1974, nhiều gia đình quê ở Thái Bình lên khai hoang xây dựng kinh tế mới. Ngôi nhà gia đình anh Duyên ở giữa những đồi chè xanh, cam, bưởi và các loại hoa trái, có vườn, ao rộng rãi. Cả nhà vui mừng đón tiếp chúng tôi là bạn bè cùng quê hương Thái Bình với tình cảm thật chân thành, gần gũi và ấm cúng. Anh Duyên bị bệnh đã gần một năm, sức khỏe ngày càng kém, chúng tôi vào nhà thấy anh ngồi trên giường đệm. Ánh mắt, cử chỉ mệt mỏi của người đang bệnh vẫn thể hiện sự mong chờ khôn nguôi nhưng anh đã không nói được bằng lời. Nhìn các đồng đội cũ: Anh Hồng, anh Hưng, anh Thắng từng chiến đấu sống chết ở chiến trường Quảng Trị, các anh vẫn thường gặp nhau, anh gật đầu nhận ra ngay, còn tôi, anh ngờ ngợ. Nét mặt anh ánh dần lên khi tôi nói ba anh em là anh Tạ Quốc Trị, anh Trịnh Phúc Duyên và tôi-Phạm Tiến Luật cùng trọ học nhà cụ Nguyễn Thiện Phạn ở thôn Cao Bạt, xã Nam Cao. Anh Duyên vui lắm, nâng niu những thứ quà chúng tôi tặng. Anh ngắm kỹ biểu tượng Trường cấp 3 Bắc Kiến Xương 50 năm Ngày truyền thống và các tài liệu, hiện vật về trường.

leftcenterrightdel
Thầy giáo, liệt sĩ Bùi Văn Hùng.

Bữa cơm thân mật cùng gia đình anh Duyên có đông đủ vợ, con, các cháu, các em của anh. Chúng tôi uống rượu và cố tạo không khí để anh vui mà tạm quên đi bệnh tật. Những kỷ niệm được nhắc lại, khi đi học, khi ở chiến trường Quảng Trị nóng bỏng bom đạn, đói cơm thiếu muối và nhớ về bạn bè, đồng đội đã hy sinh. Anh Hồng, người cao tuổi nhất trong chúng tôi, ở Nghĩa Lộ từ mấy chục năm bất ngờ đưa ra một thông tin: Anh công tác ở Lâm trường Văn Chấn cùng với con trai thầy giáo Bùi Văn Hùng dạy Sinh học. Nghe được tin ấy, chúng tôi thật ngỡ ngàng vì thầy Hùng là liệt sĩ, nhập ngũ năm 1972 nhưng mọi người trong trường đều cho là thầy đi bộ đội khi chưa xây dựng gia đình... Thầy hiệu trưởng, Nhà giáo Ưu tú Bùi Tấn mỗi lần gặp mặt hay hội trường vẫn ngậm ngùi xúc động kể là có học sinh của trường đi bộ đội chiến đấu ở chiến trường Quảng Trị ra kể lại: Đêm canh gác trời tối, nghe giọng nói mà nhận ra và gặp được thầy Hùng, sau đó không lâu thì có tin thầy hy sinh.

leftcenterrightdel
Trung tướng Đỗ Phúc Hưng thăm đồng đội Trịnh Phúc Duyên.

Thầy Hùng dáng người cao gầy, nước da ngăm bánh mật, bước đi khoan thai, mặc quần âu áo xanh sĩ lâm bỏ ngoài quần, tóc luôn cắt cao, khuôn mặt trẻ trung với đôi mắt sắc, chiếc miệng rộng hay nói, hay cười. Thầy dạy môn Sinh học. Có lẽ ở trường đại học thầy được học kỹ và với tư chất thông minh, hài hước, thầy lên lớp giảng bài thật say mê, các lớp có tiết dạy của thầy luôn vang lên những tiếng cười vui. Thầy hướng dẫn chúng tôi thực hành thí nghiệm về thần kinh, mô hình là những chú ếch còn sống. Cũng trong nhiều tiết học, thầy dành thời gian kể cho chúng tôi những chuyện vui ở trường đại học. Thầy còn kể chuyện các thầy trêu đùa bỏ mô hình bộ phận cơ thể người bằng thạch cao vào túi xách bạn học nữ làm cho các bạn vừa bịt miệng cười, vừa đỏ mặt. Bấy giờ kinh tế còn khó khăn, chúng tôi liên hoan mỗi người đóng góp một đồng để làm được mấy mâm xôi có thịt gà băm nhỏ rắc lên trên mời các thầy cô đến dự. Thầy Hùng hỏi: “Các em đã thấy mấy loại “men” và dịch vị tiết ra từ chân răng như thầy dạy chưa?” làm cho bữa  liên hoan thật vui vẻ, ấm cúng...

Từ thông tin của anh Hồng, tôi gọi điện ngay hỏi thầy Hằng, giáo viên Nga văn, đi bộ đội cùng đơn vị với tôi tháng 5-1971. Thầy Hằng nói là có về dự lễ cưới thầy Hùng ở quê Ninh Bình, thế là thêm một tin tốt lành. Tôi đã xin anh Hồng số điện thoại của cháu Bùi Văn Dũng, con trai thầy Hùng và thông tin chuẩn xác, đầy đủ dần được bổ sung: Thầy giáo Bùi Văn Hùng sinh năm 1946, tháng 11-1971 về quê cưới vợ là cô Tạ Thị Vuông, nhân viên Cửa hàng dược Vĩnh Lộc, Thanh Hóa, người xã Khánh Thủy cùng quê. Tháng 5-1972, thầy nhập ngũ vào Sư đoàn 304, khi đó vợ thầy đang mang thai cháu Bùi Văn Dũng. Trên đường đi B, đơn vị dừng ở Quảng Bình. Thầy nhắn tin và cô Vuông đã vượt đường đất xa xôi, bom đạn vào thăm thầy. Ở chiến trường Quảng Trị, tháng 3-1975, thầy được đơn vị cho nghỉ phép về thăm nhà. Khi đó bé Dũng đã được 3 tuổi. Cuối tháng 3, thầy trả phép về đơn vị, trong ba lô ngoài gia tài người chiến sĩ, thầy còn mang theo tấm áo của con trai vào đến Quảng Đà, thầy viết thư về cho biết đã đuổi kịp đơn vị và báo tin đang tiến quân vào sâu hơn nữa.

Tôi đã gọi điện hỏi Anh hùng Phạm Xuân Thệ và Anh hùng Lê Mã Lương. Sau Chiến dịch Quảng Trị, Sư đoàn 304 đánh Thượng Đức. Trung đoàn 24 đánh quân dù chốt giữ điểm cao 1.062. Đầu tháng 3-1975, đồng chí Lê Mã Lương, Chủ nhiệm Chính trị trung đoàn ký giấy phép cho một số chiến sĩ theo xe của đơn vị ra Bắc. Thầy Hùng được về thăm gia đình trong đợt nghỉ phép đặc biệt này. Đầu tháng 4 thầy trả phép, cùng đơn vị tiến quân từ Đà Nẵng vào giải phóng Sài Gòn. Ngày 28-4-1975, Sư đoàn 304 đánh chiếm căn cứ Nước Trong, cửa ngõ vào Sài Gòn. Trận đánh diễn ra rất quyết liệt vì địch ngoan cố chống cự nên bộ đội ta hy sinh nhiều. Sau trận đánh, đơn vị cho xe chở tử sĩ về Quảng Nam là hậu cứ của Sư đoàn 304 mai táng. Như vậy là thầy Bùi Văn Hùng của chúng tôi đã anh dũng chiến đấu và hy sinh ở căn cứ Nước Trong trước khi Chiến dịch Hồ Chí Minh toàn thắng hai ngày, chỉ cách Sài Gòn có 20km.

leftcenterrightdel
Thiếu tướng Phạm Tiến Luật gặp mặt, tặng hoa cô Tạ Thị Vuông, vợ thầy giáo, liệt sĩ Bùi Văn Hùng trong ngày gặp mặt cựu học sinh Trường cấp 3 Bắc Kiến Xương, tại Hà Nội (9-3-2019). Ảnh: LUẬT PHẠM

Ngày 9-3-2019 vừa qua, chúng tôi hội khóa tại Hà Nội. Hôm ấy, chúng tôi đã mời được cô Tạ Thị Vuông và cháu Bùi Hồng Yến, cháu nội thầy Hùng đến gặp mặt.

Chuyến đi thăm người bạn, người đồng đội Trịnh Phúc Duyên ở Nghĩa Lộ mà có những thông tin quý báu để chúng tôi tìm được vợ con thầy giáo Hùng. Từ đó, chúng tôi biết thầy đã sống, chiến đấu ở một đơn vị chủ lực, tham gia nhiều chiến dịch lớn và anh dũng hy sinh trước ngày toàn thắng ngay cửa ngõ Sài Gòn. Thầy và đồng đội đã hy sinh năm đó hiện yên nghỉ tại Nghĩa trang liệt sĩ huyện Nam Giang, tỉnh Quảng Nam. Tấm áo của con trai thầy mang theo vào chiến trận được người đồng đội tên Tải, quê ở Thanh Hóa mang về cho gia đình thấm mồ hôi và máu của thầy, có cả mùi khét thuốc súng...

Thiếu tướng, PGS, TS PHẠM TIẾN LUẬT