Trường Sơn, mạch máu chiến lược giữa vòng vây bom đạn
Là tác giả đến từ phía bên kia cuộc chiến, Sherry Buchanan lựa chọn cách tiếp cận khác với nhiều công trình lịch sử quân sự quen thuộc. Bà không bắt đầu từ các chiến dịch, con số thương vong hay những bản đồ tác chiến mà đi tìm câu chuyện của những con người từng hiện diện trong chiến tranh. Điểm nổi bật trong cách tiếp cận của Buchanan là bà không xem Trường Sơn như một chiến trường đã khép lại. Bà tìm gặp những người từng trực tiếp tham gia vào quá trình bảo vệ tuyến đường, từ những phụ nữ mở đường, sửa chữa giao thông, bảo đảm vận tải, thông tin liên lạc đến những người bảo vệ các trọng điểm quan trọng.
Qua những cuộc gặp ấy, câu hỏi lớn mà Buchanan đặt ra không chỉ là vì sao Đường Hồ Chí Minh có thể tồn tại trước sức ép của bom đạn mà còn là ai đã làm cho tuyến đường ấy tiếp tục vận hành. Câu trả lời không chỉ nằm ở địa hình hiểm trở hay phương tiện kỹ thuật mà trước hết nằm ở con người, những người đã biến ý chí thành hành động trong hoàn cảnh khắc nghiệt.
    |
 |
| Nữ chiến sĩ thanh niên xung phong san lấp hố bom mở đường cho xe vào tiền tuyến. Ảnh tư liệu |
Trong góc nhìn của Buchanan, Đường Hồ Chí Minh không đơn thuần là một tuyến giao thông quân sự mà là một hệ thống hậu cần chiến lược quyết định khả năng duy trì chiến tranh. Thông qua mạng lưới đường rừng, đường núi, hang đá và các điểm trung chuyển, tuyến đường bảo đảm vận chuyển bộ đội, vũ khí, lương thực, thuốc men và duy trì sự kết nối giữa hậu phương với chiến trường. Chính vai trò đó khiến Trường Sơn trở thành một trong những mục tiêu bị đánh phá dữ dội nhất. Một tuyến đường nằm giữa núi rừng tưởng như dễ bị cô lập lại buộc đối phương phải dành nguồn lực rất lớn trong nhiều năm để tìm cách vô hiệu hóa.
Tuy nhiên, Đường Hồ Chí Minh không tồn tại như một con đường cố định. Trước sức ép của bom đạn, các tuyến nhánh được mở rộng, lực lượng được phân tán, địa hình được tận dụng và những khu vực bị phá hủy nhanh chóng được khôi phục. Buchanan ví tuyến đường này như một “cơ thể sống”, luôn vận động và thích nghi trước mọi nỗ lực phá hủy của quân đội Mỹ.
Từ góc nhìn quốc phòng và an ninh, câu chuyện Trường Sơn gợi mở một bài học rộng hơn. Trong chiến tranh hiện đại, mục tiêu của đối phương không chỉ là lực lượng quân sự trực tiếp mà còn là các hệ thống bảo đảm sức mạnh quốc gia như giao thông, hậu cần, thông tin và năng lực phục hồi xã hội. Nhưng phía sau một hệ thống chiến lược luôn là những con người cụ thể. Những cung đường, bến vượt và điểm trung chuyển chỉ có thể hoạt động khi có những người sẵn sàng duy trì nó trong điều kiện khắc nghiệt nhất.
Những người giữ nhịp Trường Sơn giữa lằn ranh sinh tử
Nếu Đường Hồ Chí Minh là mạch vận tải chiến lược thì những người phụ nữ trên tuyến Trường Sơn là một trong những lực lượng góp phần giữ cho mạch vận tải ấy không bị đứt gãy. Trong tác phẩm của Buchanan, họ không xuất hiện như những nhân vật phụ của chiến tranh mà là những con người trực tiếp tham gia xây dựng, bảo vệ và duy trì sự tồn tại của tuyến đường. Họ đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ khác nhau như: Mở đường, san lấp hố bom, sửa chữa giao thông, vận chuyển hàng hóa, bảo đảm thông tin liên lạc, chăm sóc thương binh và bảo vệ các trọng điểm. Công việc ấy diễn ra trong hoàn cảnh mà mỗi chuyến xe vượt tuyến, mỗi lần khôi phục đường sau bom đánh đều gắn với nguy cơ hy sinh. Điều Buchanan quan tâm không chỉ là những khoảnh khắc chiến đấu mà còn là đời sống phía sau nhiệm vụ. Những phụ nữ mà bà gặp kể về những ngày sống trong rừng sâu, hang đá, những lúc thiếu thuốc men, lương thực và cách họ dựa vào nhau để vượt qua khó khăn. Qua đó, chiến tranh hiện lên không chỉ là cuộc đối đầu quân sự mà còn là cuộc đấu tranh sinh tồn của từng con người.
|
 |
| Sách “On The Ho Chi Minh Trail: The Blood Road, The Women Who Defended It, The Legacy” của tác giả Sherry Buchanan. Ảnh: University of Chicago Press |
Trong số các nhân chứng, bà Nguyễn Thị Kim Huế là một trong những nhân vật nổi bật. Từng chỉ huy một trung đội nữ bảo vệ khu vực đèo Mụ Giạ, bà trải qua những thời điểm ác liệt khi bom đạn liên tục trút xuống. Qua lời kể của bà, Trường Sơn hiện lên với cả sự tàn phá của chiến tranh và khả năng phục hồi phi thường của con người. Nhớ lại những năm tháng ấy, bà Nguyễn Thị Kim Huế chia sẻ: “Chúng tôi phải sửa lại con đường mỗi ngày vì có quá nhiều bom đạn... Những trận B-52 ác liệt nhất là vào năm 1966. Trung đội của tôi có 16 người thì 10 người đã hy sinh”. Khi Buchanan hỏi bà có sợ hãi trước bom đạn hay không, bà Kim Huế trả lời: “Không. Sợ gì chứ? Con người chỉ sống một lần và cũng chỉ chết một lần. Chiến tranh thật khắc nghiệt, đặc biệt đối với phụ nữ”.
Một trong những ký ức ám ảnh nhất mà bà Kim Huế chia sẻ là việc tìm kiếm đồng đội sau những trận bom. Bà kể: “Nhiều người bị chết vì đá sập. Chúng tôi phải dùng xẻng đào vì sợ máy xúc có thể làm thi thể đồng đội bị đứt thành nhiều mảnh... Tôi không muốn họ chết mà không còn nguyên vẹn”.
Đằng sau câu chuyện về một tuyến đường chiến lược là câu chuyện về tình đồng đội và phẩm giá con người. Những người phụ nữ Trường Sơn không chỉ giữ cho đường thông mà còn giữ gìn ký ức về những người đã hy sinh để tuyến đường ấy tồn tại. Bên cạnh bà Nguyễn Thị Kim Huế, Buchanan còn ghi lại những trải nghiệm khác nhau của phụ nữ trong chiến tranh. Kim Chi, nữ nghệ sĩ từng tham gia hoạt động văn nghệ, giúp tác giả mở rộng góc nhìn về một mặt trận khác, nơi văn hóa và tinh thần cũng trở thành nguồn lực quan trọng. Một nữ cựu chiến binh khác giấu tên mà Buchanan gặp gỡ lại cho thấy chiến tranh được hình thành từ những mất mát rất riêng. Bà chia sẻ: “Cha tôi đã bị Mỹ-ngụy giết. Anh trai tôi cũng bị chúng giết. Trong tôi trỗi dậy lòng căm thù. Đó là lý do tôi rời nhà đi đánh Mỹ. Tôi được phát một khẩu AK-47 và được huấn luyện trở thành một du kích”.
|
 |
| Nhà báo Sherry Buchanan trong dịp đến Hà Nội giới thiệu bản tiếng Việt của cuốn sách “Đường mòn Hồ Chí Minh: Con đường máu, những nữ chiến sĩ bảo vệ đường, di sản”, tháng 9-2024. |
Lời kể ấy cho thấy chiến tranh không chỉ được quyết định bởi những tính toán chiến lược mà còn tác động trực tiếp đến tâm lý, lựa chọn và số phận của từng con người. Đây cũng là điểm quan trọng trong cách Buchanan tiếp cận lịch sử, đưa cuộc chiến trở lại với những câu chuyện cá nhân.
Hành trình của Buchanan trên Đường Hồ Chí Minh không dừng lại ở những câu chuyện về chiến đấu. Bà tiếp tục tìm hiểu những dấu vết mà chiến tranh để lại trong đời sống hiện tại, từ bom mìn còn sót lại đến những cộng đồng vẫn chịu ảnh hưởng của quá khứ. Qua những nhân vật như Huỳnh Thị Kim Tiến và Trần Thị Huỳnh Nga, Buchanan mở rộng câu chuyện Trường Sơn sang vấn đề ký ức và hòa giải. Những trải nghiệm khác nhau của họ cho thấy chiến tranh không chỉ để lại tổn thất trên chiến trường mà còn để lại những chia cắt trong đời sống gia đình và xã hội. Buchanan không nhìn chiến tranh từ góc độ thắng hay bại. Điều bà quan tâm là cách con người sống với ký ức, đối diện với mất mát và tìm kiếm sự thấu hiểu sau nhiều thập kỷ.
Từ câu chuyện Trường Sơn, qua tác phẩm của mình, Buchanan kể về những phụ nữ từng giữ đường giữa bom đạn và hôm nay tiếp tục giữ một nhiệm vụ khác. Đó là lưu giữ ký ức lịch sử. Qua góc nhìn của một tác giả Mỹ, Trường Sơn không chỉ là câu chuyện về một tuyến đường trong quá khứ, đó còn là câu chuyện về sức mạnh của con người trước thử thách, về khả năng vượt qua mất mát và về trách nhiệm gìn giữ ký ức để hướng tới tương lai.
Đại tá HOÀNG VĂN CẢNH