Những tác nhân để Pháp trở lại xâm lược Việt Nam

Vì sao quân Pháp gây hấn tại Sài Gòn?

Theo nội dung bài viết nhan đề “Ngày 9-3-1945 tại Đông Dương: Cuộc đảo chính quân sự của Nhật Bản” (9 mars 1945 en Indochine: le coup de force japonais) của Tiến sĩ Ann-Sophie Levidis, giảng viên và nhà sử học về châu Á-Thái Bình Dương, Đại học Quốc gia Australia (ANU) và Trường Đại học

Luật Melbourne, cùng tài liệu “Những mảnh ghép Đông Dương” (Fragments of Indochina) trên trang thông tin điện tử của Bộ Lực lượng vũ trang và Cựu chiến binh Pháp, việc lý giải nguyên nhân dẫn đến sự kiện quân Pháp tiến hành cuộc tiến công quân sự tại Sài Gòn ngày 23-9-1945, cần được xem xét trong bối cảnh rộng hơn của quá trình sụp đổ của chế độ thuộc địa Pháp ở Đông Dương sau Chiến tranh thế giới thứ hai.

Trước hết, mục tiêu của Pháp là tái lập quyền kiểm soát đối với Đông Dương. Sau cuộc đảo chính ngày 9-3-1945, Nhật Bản đã loại bỏ bộ máy cai trị của Pháp và giam giữ, tước vũ khí  của phần lớn lực lượng quân sự Pháp. Khi Nhật đầu hàng Đồng minh tháng 8-1945, chính quyền De Gaulle cho rằng, đây là thời cơ “có một không hai” để Pháp tái lập quyền cai trị đối với Đông Dương. Để thực hiện mục tiêu đó, Pháp đã tận dụng sự hiện diện của lực lượng Đồng minh tại Nam Bộ nhằm từng bước khôi phục vị thế của mình.

Sau Hội nghị Potsdam (từ ngày 17-7 đến 2-8-1945), quân đội Anh, dưới sự chỉ huy của Thiếu tướng Douglas Gracey, được giao nhiệm vụ chỉ huy giải giáp quân Nhật ở phía Nam vĩ tuyến 16. Ngày 13-9-1945, Tiểu đoàn Gurkha (bao gồm những binh lính thiện chiến người Gurkha, một dân tộc thiểu số ở Nepal), rời Yangon (Myanmar) bay tới Sài Gòn. Ngày 14-9-1945, các đơn vị đầu tiên của Lữ đoàn liên quân Anh - Ấn, Sư đoàn 20 cũng được lệnh rời Myanmar tới Nam Bộ. Mặc dù nhiệm vụ chính là giải giáp quân Nhật và duy trì trật tự, an ninh, nhưng ngay khi đến Sài Gòn, quân Anh đã tiến hành đàn áp người dân Việt Nam đã giành được độc lập. Chúng đã bắt bớ, giam cầm và giết hại hàng trăm người dân vô tội; đồng thời, tạo điều kiện cho lực lượng Pháp trở lại hoạt động.

Thiếu tướng Douglas Gracey, Chỉ huy lực lượng Đồng minh ở Nam Bộ năm 1945. Ảnh tư liệu

Christopher Goscha, giảng viên quan hệ quốc tế, lịch sử thế giới, lịch sử Đông Dương, Khoa Lịch sử, Đại học Québec, Montréal (UQAM), Canada, tác giả bài viết với nhan đề: “Đã đến lúc hay chưa? Người Pháp ở Đông Dương trước sự sụp đổ của đế chế năm 1945” (L’heure est-elle enfin venue? Les Franais d’Indochine face à la chute de l’empire en 1945), đăng trên Tạp chí Monde(s), 2024/1, số 25, Nhà xuất bản Presses Universitaires de Rennes, đã viết: Gracey đã đồng ý tái vũ trang Trung đoàn bộ binh thuộc địa số 11 (11e RIC) của quân đội Pháp để sử dụng lực lượng này trong cuộc tiến công vũ trang ngày 23-9-1945. Việc tái vũ trang Trung đoàn bộ binh thuộc địa số 11 được coi là bước chuẩn bị quân sự trực tiếp cho cuộc tiến công. Khoảng 1.500 quân Pháp, vốn bị Nhật giam giữ từ sau cuộc đảo chính ngày 9-3-1945, được giải thoát và tái vũ trang; vũ khí, trang bị cho đơn vị này là do quân Nhật để lại.

Trung đoàn bộ binh thuộc địa số 11 là đơn vị được thành lập từ năm 1869, có lịch sử gắn với Nam Kỳ và Sài Gòn. Khi Nhật tiến hành đảo chính Pháp ở Đông Dương, Trung đoàn này đang ở Sài Gòn và bị quân Nhật bao vây, tước vũ khí. Trung tá Moreau, Trung đoàn trưởng bị bắt. Trước ngày 23-9, Jean Cédile, Ủy viên Cộng hòa Pháp tại Nam Bộ đã trực tiếp đến thăm Trung đoàn bộ binh thuộc địa số 11 và cùng những người Pháp khác chuẩn bị việc sử dụng lực lượng này trong cuộc gây hấn. Việc đến thăm Trung đoàn trước ngày 23-9 cho thấy Cédile đánh giá cao vai trò quan trọng của Trung đoàn trong cuộc tiến công vũ trang. Rạng sáng 23-9, Trung đoàn đã phối hợp với quân Anh đánh chiếm trụ sở Ủy ban nhân dân Nam Bộ và các cơ quan quan trọng của chính quyền cách mạng ở Sài Gòn, mở đầu cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam lần thứ hai.

Về vai trò của Jean Cédile và Douglas Gracey

Khi đề cập sự kiện ngày 23-9-1945, không thể không nhắc đến hai nhân vật giữ vai trò đặc biệt quan trọng: Jean Cédile và Douglas Gracey. Một người-Cédile-trực tiếp tổ chức, chuẩn bị và thúc đẩy việc sử dụng lực lượng Pháp nhằm đánh chiếm các trụ sở công quyền tại Sài Gòn; người còn lại-Gracey-với tư cách chỉ huy lực lượng Đồng minh ở Nam vĩ tuyến 16, đã tạo những điều kiện thuận lợi về quân sự và chính trị, đặc biệt thông qua việc chấp thuận giải thoát và tái vũ trang cho lực lượng Pháp đang bị Nhật giam giữ để tiến hành cuộc tiến công vũ trang ngày 23-9.

Jean Cédile, Ủy viên Cộng hòa Pháp tại Nam Bộ năm 1945. Ảnh tư liệu

Trong Từ điển lịch sử Chiến tranh Đông Dương (1945-1954), công trình do nhà sử học Christopher Goscha chủ biên, Jean Cédile được mô tả là người hợp tác chặt chẽ với tướng Douglas Gracey trong những ngày trước 23-9. Theo công trình này, với sự chấp thuận của Gracey, binh lính Pháp bị Nhật giam giữ sau cuộc đảo chính được giải thoát và tái vũ trang; sau đó, tham gia gây chiến tại Sài Gòn. Theo Goscha, Cédile không chỉ tham gia mà còn là người trực tiếp tổ chức chuẩn bị cho cuộc tiến công quân sự ngày 23-9. Trong các ngày từ 20 đến 22-9, Cédile liên tục làm việc với Gracey để tìm kiếm sự hỗ trợ của quân Anh-Ấn. Goscha đánh giá ngày 23-9-1945 là mốc thực sự mở đầu cuộc chiến tranh của Pháp ở phía Nam vĩ tuyến 16.

Theo bài báo nhan đề “The OSS in Vietnam, 1945: A War of Missed Opportunities” (OSS tại Việt Nam năm 1945: Cuộc chiến của những cơ hội bị bỏ lỡ), đăng trên trang của Bảo tàng Quốc gia Chiến tranh thế giới thứ hai (New Orleans, Hoa Kỳ) ngày 15-7-2020, Tiến sĩ Bartholomew-Feis, Đại học Buena Vista, đã viết: Trong đêm 21 rạng sáng 22-9, Cédile thông báo với Gracey rằng phía Pháp nhận được tin Việt Minh đang chuẩn bị một cuộc tiến công lớn vào Sài Gòn. Cédile đề nghị giải phóng và tái vũ trang khoảng 1.500 quân nhân Pháp đang bị Nhật giam giữ, với lập luận rằng lực lượng này có thể hỗ trợ lực lượng Anh vốn còn mỏng. Gracey đã chấp thuận và việc giải thoát, tái vũ trang bắt đầu trong ngày 22-9.

Binh lính Pháp ở Sài Gòn tháng 9-1945. Ảnh tư liệu

Đối với Gracey, sự thừa nhận của Bảo tàng Lục quân Quốc gia Anh, cơ quan nghiên cứu lịch sử chính thống trong nội dung “Ngày này năm xưa: Tháng 9-1945, Lục quân Anh ở Đông Dương thuộc Pháp” (On this day: September 1945, the British Army in French Indochina) được coi là bằng chứng quan trọng về vai trò của nhân vật này trong sự kiện ngày 23-9 tại Sài Gòn. Theo đó, nhiệm vụ chủ yếu của quân Anh ở Nam Bộ là tiếp nhận sự đầu hàng và giải giáp quân Nhật; giải phóng và hồi hương tù binh Đồng minh và duy trì trật tự ở địa phương. Tuy nhiên, ngay sau khi đến Sài Gòn ngày 13-9-1945, Douglas Gracey đã ra lệnh cho Sư đoàn 20 cấm người Việt Nam mang vũ khí; hạn chế các hoạt động chính trị, biểu tình; tiếp quản lực lượng cảnh sát; đưa quân Anh-Ấn vào kiểm soát các vị trí chiến lược; thay thế lực lượng Việt Minh đang bảo vệ một số cơ sở trọng yếu bằng quân Anh, thu hẹp không gian hoạt động của chính quyền cách mạng; rồi sau đó chuyển giao các vị trí này cho quân Pháp. Ngày 21-9, Gracey ban bố thiết quân luật tại Sài Gòn, tạo cơ sở pháp lý cho các biện pháp quân sự; chấp thuận việc giải thoát, tái vũ trang lực lượng Pháp bị Nhật giam giữ.

Như vậy, nếu Cédile là người trực tiếp chuẩn bị và thúc đẩy hành động của phía Pháp tại Sài Gòn thì Gracey là nhân tố quan trọng tạo ra môi trường quân sự thuận lợi để kế hoạch đó có thể được triển khai. Sự kết hợp giữa hoạt động vận động, tổ chức của Cédile và những quyết định của Gracey đã góp phần biến sự chuẩn bị của phía Pháp thành hành động quân sự. Chính sự kết hợp này đã tạo nên điều kiện trực tiếp dẫn tới cuộc tiến công quân sự ngày 23-9-1945, mở đầu cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam lần thứ hai của Pháp.

Đại tá VŨ VĂN KHANH