Xăng và máu ở Trạ Ang

Mới đây, tôi có dịp trở lại Đường 20. Con đường đã gắn bó với tôi gần 9 năm thời “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước”. Mọi vật đều đã thay đổi, màu xanh núi rừng trập trùng đã xóa đi vết tích chiến tranh. Nhưng trong ký ức của tôi, những năm tháng bom đạn vẫn gần gũi, sâu đậm.

Đường 20 từ dốc Đồng Tiền trở vào là đèo cao, vực thẳm. Trạ Ang ở Km12, một bên vách núi dựng đứng, một bên vực sâu có suối chảy qua. Tôi nhớ sau khi thông đường, ngày 14-4-1966, những chuyến xe đầu tiên của Tiểu đoàn 781, Binh trạm 14 Trường Sơn chúng tôi vận chuyển hàng vào tuyến trong Binh trạm 32, từ đây, Đường 20 trở thành tuyến vượt khẩu chủ yếu trong cả mùa mưa. Ngày 17-5-1966, không quân Mỹ mở đầu đánh phá trên tuyến đường tạo thành nhiều trọng điểm vô cùng ác liệt. Và Trạ Ang là một “tọa độ lửa” trong hai lần chiến tranh phá hoại của không quân Mỹ. Cao điểm là gần 90 ngày đêm (từ 1-7 đến 30-9-1968) máy bay Mỹ tập trung oanh kích gần 900 trận. Có ngày, địch sử dụng 27 lần chiếc máy bay B-52 và 30 lần máy bay phản lực trút bom đạn các loại gây tắc đường liên tục.

Để bám sát trọng điểm, Binh trạm 14 đặt sở chỉ huy tại hang Chỉ huy ở Km14, do Binh trạm trưởng Hoàng Trá, Chính ủy Nguyễn Việt Phương chỉ huy cùng các ban chuyên môn của Binh trạm. Lực lượng chốt giữ tại trọng điểm ban đầu là các đại đội TNXP của các tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình thuộc Ban Xây dựng 67. Ngày 27-7-1968, Bộ tư lệnh 559 bổ sung thêm Tiểu đoàn 335 từ Binh trạm 16. Cuối tháng 8-1968, Đại đội 932 thuộc Đội 81 TNXP, phần lớn quê ở Thanh Hóa, Thái Bình vào tăng cường tại Trạ Ang. Chúng tôi cùng quyết tâm thực hiện mệnh lệnh: Bằng mọi biện pháp phải thông đường, không thể để phía trong thiếu hàng hóa. Binh trạm trưởng và Chính ủy Binh trạm 14 giao nhiệm vụ cho chỉ huy Tiểu đoàn 335 và Đội 81: Tổ chức lực lượng thông đường trước 20 giờ ngày 30-8-1968, hẹn gặp lại tại Trạ Ang.

Các cựu chiến binh Binh trạm 14 thăm hang Tám Cô, tháng 3-2026.

Với lực lượng công binh và TNXP thiện chiến, bằng lòng quả cảm vượt qua bom đạn, họ bám mặt đường 24/24 giờ chiến đấu, lao động quên mình “tất cả cho tiền tuyến, tất cả vì miền Nam ruột thịt”. Tôi nhớ mãi hình ảnh Binh trạm trưởng Hoàng Trá, Chính ủy Nguyễn Việt Phương cùng các trợ lý Ban Cầu đường mặc “áo giáp”, đội mũ sắt thăm hỏi, động viên trong khói bom là nguồn cổ vũ lớn lao đối với cán bộ, chiến sĩ, TNXP. Mỗi buổi sáng giao ban, Binh trạm trưởng và Chính ủy giao nhiệm vụ cho các ban phải bảo đảm tốt nhất cho các lực lượng, làm tốt công tác thương binh, liệt sĩ, kịp thời động viên tư tưởng.

Trên mặt đường, hằng ngày, máu của các chiến sĩ đã đổ. Song, với ý chí ngoan cường, 20 giờ ngày 30-8-1968, hai cánh quân của Tiểu đoàn 335 và Đại đội 932 đã giải quyết thông đường. Binh trạm trưởng Hoàng Trá vui mừng bắt tay chỉ huy các đơn vị. Sau hai phát súng lệnh, hơn 100 xe vượt qua trọng điểm. Trên bầu trời, đạn pháo cao xạ của Trung đoàn 224 từ phía cửa rừng đan dày đánh trả máy bay địch, bảo vệ các đoàn xe vượt trọng điểm...

Trung tuần tháng 9-1968, mức độ và thủ đoạn đánh phá của địch càng khốc liệt hơn. Phía ngoài, khu vực phà Xuân Sơn liên tục bị tắc do máy bay Mỹ thả bom từ trường và thủy lôi. Các đơn vị xe bên trong thiếu xăng nghiêm trọng. Trước tình thế cấp bách, thực hiện chỉ đạo của trên, Binh trạm 14 đã tổ chức lực lượng kết bè xăng kéo ngược sông Son vào Cổ Giang, Cù Lạc để chuyển vào Tổng kho A Km7. Tại Trạ Ang, Đại đội 3, Tiểu đoàn 335, Đại đội 932, Đội 81 và một số chiến sĩ Tổng kho NH... được tổ chức theo nhóm nhỏ vần từng phuy xăng xuống suối Trạ Ang tại Km10. Các chiến sĩ dầm mình trong dòng nước chảy xiết kéo ngược dòng lên Km14 rồi tăng bo chuyển vào Tổng kho NH. Trên bầu trời, máy bay địch vẫn gầm rú, bom đạn rung chuyển núi rừng, nhiều chiến sĩ đã ngã xuống. Chiều tối ngày cuối tháng 9-1968, dưới ánh sáng le lói của đèn dù, pháo sáng và máy bay trinh sát OV-10, bất ngờ máy bay phản lực của địch ập tới trút bom và bắn tên lửa. Thung lũng Trạ Ang rung chuyển, bừng sáng, lửa xăng trùm xuống. Nước suối Trạ Ang như sôi lên hòa lẫn xăng và máu. Đêm hôm đó, 9 chiến sĩ hy sinh, nhiều người bị thương, gần chục phuy xăng bị cháy. Sau một tuần, từ ngày 25-9 đến 1-10-1968, đơn vị kéo được 60 phuy xăng nhưng chỉ 30 phuy đến đích, đã có 29 đồng chí hy sinh.

Bước sang tháng 10-1968, Tiểu đoàn 335 nhận nhiệm vụ vào phía trong mở đường tránh vượt trọng điểm A-T-P. Trong hơn 80 ngày đêm chiến đấu tại Trạ Ang, Tiểu đoàn 335 có 15 chiến sĩ hy sinh, 70 chiến sĩ bị thương. Đội 81 tiếp tục bám trụ bảo đảm thông đường. Trên đỉnh Trạ Ang, Đại đội 932 bố trí một bộ phận thay phiên nhau mỗi ngày trực quan sát máy bay địch và ứng cứu khi có tình huống bất trắc...

Ngày 1-11-1968, không quân Mỹ ngừng đánh phá miền Bắc. Đến ngày 6-4-1972, địch trở lại đánh phá. Trạ Ang tiếp tục là trọng điểm ác liệt. Dưới mưa bom bão đạn, các chàng trai, cô gái tuổi mười tám, đôi mươi vẫn kiên cường “sống bám cầu, bám đường, chết kiên cường, dũng cảm”. Trong suốt năm 1972, Đường 20 tăng gấp nhiều lần vận chuyển hàng vào chiến trường. Ngày 20-6-1972, bom Mỹ đánh trúng nơi trú ẩn của một tiểu đội đang thực hiện nhiệm vụ tại dốc Ba Thang, làm 5 chiến sĩ hy sinh (cả trước và sau trận đánh). Ngày 14-11-1972, Đại đội 217 đang làm nhiệm vụ tại khu vực Trạ Ang thì máy bay địch ập đến ném bom dữ dội. Những khối đá nặng hàng trăm tấn lăn xuống bịt kín cửa hang ở khu vực Km16+500 (hang Tám Cô), để lại phía trong 8 TNXP (4 nữ, 4 nam) quê ở Hoằng Hóa, Thanh Hóa. Cùng thời điểm đó, 5 chiến sĩ Đoàn 5043 Pháo binh hy sinh ngoài cửa hang. Đơn vị TNXP tìm mọi phương án cứu hộ nhưng bất thành... tất cả đã nằm lại vĩnh viễn trong hang đá... Hang Tám Cô từ đó trở thành nấm mộ chung với bao câu chuyện huyền thoại. Năm 2010, lễ truy tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân cho các liệt sĩ ở hang Tám Cô được tổ chức và ngày 9-12-2013, nơi đây là một trong những địa danh nằm trong cụm di tích được xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt.

Các cựu chiến binh Binh trạm 14 tại cầu Trạ Ang trên Đường Hồ Chí Minh, tháng 3-2026.

Cuối năm 2025, tỉnh Quảng Trị tiến hành tôn tạo di tích hang Tám Cô. Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ 589, Bộ CHQS tỉnh Quảng Trị phát hiện một số hài cốt và di vật nghi là của chiến sĩ hy sinh trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. UBND tỉnh Quảng Trị đã chỉ đạo triển khai phương án xác minh hài cốt liệt sĩ. Với sự vào cuộc quyết liệt của các địa phương cùng nhiều cơ quan chức năng, sau gần 30 ngày tiến hành giải trình tự ADN các mẫu hài cốt và mẫu sinh phẩm thân nhân liệt sĩ, kết quả đã xác định được danh tính 8 trường hợp có quan hệ huyết thống theo dòng mẹ với thân nhân liệt sĩ ở Thanh Hóa, Ninh Bình, Lào Cai và Tuyên Quang.

Ngày 8-11-2025, tỉnh Quảng Trị tổ chức lễ viếng, truy điệu các liệt sĩ. Ngày 14-11-2025, tỉnh Quảng Trị tổ chức lễ khánh thành công trình tôn tạo Di tích quốc gia đặc biệt hang Tám Cô-địa chỉ đỏ gắn liền với một trong những trang bi tráng nhất của đường Trường Sơn huyền thoại. Hài cốt các liệt sĩ cùng di vật được an táng tại một ngôi mộ chung ở khu vực lối ra vào hang Tám Cô để muôn đời sau tưởng nhớ và tri ân những người con ưu tú đã anh dũng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Trạ Ang ngày nay nằm trong quần thể di tích lịch sử quốc gia với những điểm nhấn: Hang Tám Cô, suối Trạ Ang, hang Chỉ huy... thuộc vùng lõi của Di sản thiên nhiên thế giới Phong Nha-Kẻ Bàng. Đây là điểm du lịch hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài nước, để hiểu sâu sắc hơn về lòng dũng cảm và sự tận hiến của một thế hệ đã làm nên chiến thắng, góp phần giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. 

Bài và ảnh: LÊ TRUNG KHIÊN