Mỗi khi có người đến thăm, ông Phan Thái Dương-em trai Anh hùng LLVT nhân dân, liệt sĩ Phan Đăng Cát không bắt đầu câu chuyện bằng những phần thưởng hay danh hiệu Anh hùng mà người anh được Đảng, Nhà nước truy tặng. Điều ông thường nhắc trước tiên là chuyến nghỉ phép dang dở của anh trai. “Anh tôi được đơn vị cho về phép sau gần 2 năm xa nhà. Cả nhà ai cũng mong, nhưng rồi anh đã không kịp về. Bởi ngay trước giờ lên đường, anh ấy đã đặt hành trang xuống, trở lại trận địa khi còi báo động vang lên”, ông Phan Thái Dương xúc động nói.
    |
 |
| Di ảnh liệt sĩ Phan Đăng Cát. |
Bấy giờ, sau gần 2 năm thực hiện nhiệm vụ tại Đại đội 138, Trung đoàn 280 (nay thuộc Sư đoàn 361, Quân chủng Phòng không-Không quân), Khẩu đội trưởng Phan Đăng Cát được đơn vị cho nghỉ phép về thăm gia đình. Tin vui khiến người mẹ, người vợ trẻ Hồ Thị Sâm và các em mong ngóng ngày đoàn tụ. Thế nhưng, sáng 5-8-1964, khi hành trang của anh đã chuẩn bị xong, tiếng còi báo động vang lên. Không quân Mỹ tiến công nhiều mục tiêu trên miền Bắc, trong đó có TP Vinh, cảng Bến Thủy và các trận địa pháo phòng không. Biết tin, người lính trẻ Phan Đăng Cát lập tức trở lại vị trí chiến đấu cùng đồng đội.
Trận đánh diễn ra ác liệt, dù liên tiếp bị thương, Phan Đăng Cát vẫn kiên cường bám trụ trận địa, chỉ huy khẩu đội chiến đấu. Lịch sử Trung đoàn 280 ghi: “Trên trận địa Xuân An, đồng chí Nguyễn Văn Sa, Đại đội trưởng Đại đội 138 lệnh cho đơn vị bắn khi địch còn cách trận địa 6km, phá tan đội hình tốp đi đầu. Vừa bắn được loạt đạn thứ nhất, một mảnh rocket găm vào cánh tay khiến Khẩu đội trưởng Phan Đăng Cát bị thương. Anh nhanh chóng tự băng vết thương, tiếp tục chỉ huy khẩu đội. Lần thứ hai, một mảnh đạn xuyên vào đùi khiến Phan Đăng Cát đứng không vững, anh tựa lưng vào thành công sự tiếp tục chỉ huy và động viên khẩu đội. Lần thứ ba, một quả rocket nổ cạnh công sự, một mảnh đạn găm vào bụng khiến Cát bị thương nặng. Anh ôm chặt vết thương ở bụng, miệng hô lớn: Tiếp tục chiến đấu bảo vệ quê hương Bác Hồ, quyết đánh đến cùng! Hai pháo thủ trong khẩu đội là Thời và Bửu cũng bị thương nhưng không một ai rời vị trí. Kết thúc trận đánh, cả khẩu đội xúm lại đỡ Phan Đăng Cát nằm trên nền công sự. Vì ba vết thương quá nặng, máu ra nhiều nên Phan Đăng Cát đã anh dũng hy sinh ngay trên trận địa quê hương...”.
Ông Phan Thái Dương cho biết, gia đình không ai chứng kiến những phút cuối đời của anh. Những gì ông biết được ghép nối từ lời kể của đồng đội và các tư liệu lịch sử lưu giữ qua nhiều năm. Hơn 60 năm qua, tờ giấy nghỉ phép vẫn được gia đình gìn giữ. Tờ giấy nhỏ bé ấy gắn với một chuyến nghỉ phép không bao giờ thực hiện được, đồng thời trở thành kỷ vật nhắc nhớ về những ngày tháng chiến đấu ác liệt và sự hy sinh của người lính trên trận địa.
|
 |
| Đại biểu cấp ủy, chính quyền địa phương dâng hương tưởng niệm Anh hùng liệt sĩ Phan Đăng Cát. |
Những bức ảnh, tư liệu và các kỷ vật trưng bày trong Nhà lưu niệm giúp người đến thăm hiểu hơn về cuộc đời của liệt sĩ Phan Đăng Cát. Phần lớn kỷ vật của liệt sĩ Phan Đăng Cát hiện được lưu giữ tại bảo tàng. Nhưng ở quê nhà, câu chuyện về người chiến sĩ năm xưa vẫn được gia đình gìn giữ bằng những ký ức giản dị.
Theo ông Phan Thái Dương, nhiều năm qua, Nhà lưu niệm Anh hùng LLVT nhân dân, liệt sĩ Phan Đăng Cát đã trở thành “địa chỉ đỏ” của địa phương. Mỗi dịp kỷ niệm trận đầu đánh thắng không quân Mỹ của quân và dân miền Bắc (ngày 5-8-1964), Ngày Thương binh-Liệt sĩ (27-7) và các hoạt động giáo dục truyền thống, nhiều đoàn cán bộ, chiến sĩ, đoàn viên, thanh niên, học sinh đến dâng hương, nghe kể về cuộc đời Anh hùng Phan Đăng Cát. “Chúng tôi không mong thế hệ trẻ nhớ hết từng mốc thời gian hay phần thưởng của anh Cát. Chỉ mong các cháu hiểu rằng hòa bình hôm nay không tự nhiên mà có, mà được đánh đổi bằng sự hy sinh của biết bao người”, ông Dương chia sẻ.
Bài và ảnh: HOÀNG TRUNG - NGUYỄN HẠNH