Lời dặn của cha

Phấn đấu từ lời dặn của cha

14 tuổi, Phan Văn Thơm tham gia làm liên lạc 2 năm tại quê nhà, xã Khánh Hòa, huyện Vĩnh Châu, tỉnh Bạc Liêu (nay là phường Khánh Hòa, TP Cần Thơ). Năm 1954, Thơm lên đường tập kết ra Bắc. Ngày tạm biệt gia đình, hành trang của Thơm là bộ bà ba má mới may và lời dặn của cha: “Con phải ngoan ngoãn, học giỏi để được gặp Bác Hồ”.

Những năm tháng học tập ở miền Bắc, Phan Văn Thơm luôn nỗ lực học giỏi và được gặp Bác Hồ như mong ước. Lần thứ nhất là đầu tháng 11-1956, Bác đến thăm Trường học sinh miền Nam số 16 tại Chương Mỹ, Hà Đông (nay thuộc TP Hà Nội)... Sau đó, Thơm chuyển về Trường học sinh miền Nam số 9, rồi số 14 ở Hải Phòng. Khi Phan Văn Thơm học Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, Bác nhiều lần đến thăm và gửi thư động viên thầy và trò. Chính sự quan tâm, chăm lo của Bác và đồng bào miền Bắc là động lực giúp Thơm phấn đấu ngày càng tiến bộ. Khắc ghi lời dạy của Người, nhớ lời dặn của cha, năm 1967, Thơm tốt nghiệp loại giỏi, được kết nạp vào Đảng và ở lại Trường Đại học Bách khoa Hà Nội giảng dạy.

Phó chủ tịch nước Trương Mỹ Hoa thăm Bà mẹ Việt Nam anh hùng Huỳnh Thị Mẹo, năm 2004. Ảnh do nhân vật cung cấp

Cùng chuyến tàu tập kết năm 1954 có Nguyễn Thị Thu, 11 tuổi, ở xã Điều Hòa, huyện Châu Thành, tỉnh Mỹ Tho (nay là phường Mỹ Tho, tỉnh Đồng Tháp). Ra Bắc, Thu được chuyển về Trường học sinh miền Nam số 6 ở Hải Phòng. Một ngày, nhà trường thông báo chọn 10 học sinh tiêu biểu thực hiện xuất sắc “5 điều Bác Hồ dạy” lên Thủ đô Hà Nội gặp Bác. Bà Thu bồi hồi nhớ lại: “Đêm đó, tôi không ngủ được, cứ nôn nao nghĩ ngày mai gặp Bác sẽ nói gì. Lúc đến Phủ Chủ tịch, dù thầy cô đã nhắc nhở trật tự, nghiêm túc, nhưng vừa thấy Bác từ xa, tôi và các bạn reo lên, cùng chạy tới vây quanh Người. Bác ôm hôn, xoa đầu chúng tôi, ân cần khuyên bảo cố gắng học tập, rèn luyện, chăm ngoan để lớn lên góp phần xây dựng đất nước. Trước khi chia tay, Bác lấy kẹo chia cho mọi người. Tôi ngồi cạnh Bác, vội lên tiếng: “Bác ơi! Con còn nhiều bạn lắm, Bác cho con xin thêm kẹo ạ”. Vậy là Bác cho thêm. Hôm sau về chia kẹo, các bạn ai cũng vui mừng và hứa quyết tâm học tập giỏi, lao động tốt để lần sau được chọn đi gặp Người. Thực hiện lời Bác dạy, tôi nỗ lực phấn đấu và luôn đạt thành tích xuất sắc, tốt nghiệp Trường Đại học Bách khoa Hà Nội loại giỏi năm 1967, sau đó làm việc tại Viện Hóa học Công nghiệp Hà Nội”.

Cùng là học sinh miền Nam ra Bắc học tập, công tác, nỗi nhớ quê nhà và người thân đã kết mối lương duyên của Phan Văn Thơm và Nguyễn Thị Thu. Lễ cưới của hai người được tổ chức tại Trường Đại học Bách khoa Hà Nội năm 1969 trong sự chúc mừng của thầy cô, đồng nghiệp và bạn bè. Những năm học tập, công tác ở miền Bắc, thầy Phan Văn Thơm thường nghe đài, biết miền Nam đang chiến đấu gian khổ, ác liệt với đế quốc Mỹ và tay sai. Vậy nên, nhiều lần thầy xin về Nam đánh giặc để giải phóng quê hương nhưng không được chấp thuận. “Cấp trên nói tôi là trường hợp đặc biệt vì cha, anh và 4 đứa em tôi đã tham gia kháng chiến, nếu có gì không may thì vẫn còn một “hạt giống đỏ” là tôi. Ngày non sông thống nhất, tôi mừng rơi nước mắt vì sắp gặp lại người thân sau thời gian đằng đẵng bặt tin. Nào ngờ...”, thầy Thơm bỏ lửng câu nói, rơm rớm nước mắt.

Nốt trầm ngày đoàn viên

Một ngày đầu tháng 6-1975, thầy Thơm nhận được thư nhà do người hàng xóm viết vì má thầy không biết chữ. Đây là lá thư đầu tiên kể từ ngày rời quê. Thầy háo hức mở ra xem và chết lặng trên bục giảng. Những dòng chữ không đẹp nhưng rõ ràng nhảy múa trước mắt, trở thành nỗi ám ảnh trong thầy đến tận bây giờ. Lá thư thông tin về 6 người thân đã hy sinh...

Đó là người cha kính yêu Phan Văn Hương, Thường vụ Huyện ủy Vĩnh Lợi, tỉnh Bạc Liêu, hy sinh năm 1960 khi ông 50 tuổi. Trước đó, năm 1958, em gái thứ tư là Phan Thị Nhan, 16 tuổi hy sinh trên đường đi liên lạc (đến nay vẫn chưa tìm được phần mộ). Năm 1962, anh thứ hai là Phan Văn Miên, 29 tuổi, cán bộ Ty Thông tin Văn hóa tỉnh Sóc Trăng, hy sinh để lại người vợ trẻ và hai con nhỏ. Năm 1969, người em út Phan Văn Hết, đứa em chào đời đúng năm thầy đi tập kết, là cán bộ Đội phòng thủ tỉnh Sóc Trăng, ngã xuống lúc mới 15 tuổi. Một năm sau, em gái thứ sáu Phan Thị Lắm, cán bộ quân y huyện Vĩnh Châu, mãi mãi nằm lại ở tuổi 19. Năm sau nữa, em trai thứ năm Phan Văn Tốt, Chi ủy viên Chi bộ xã Khánh Hòa, hy sinh khi vừa bước sang tuổi 22.

Thầy Phan Văn Thơm và cô Nguyễn Thị Thu kể chuyện với phóng viên. Ảnh: TRUNG KIÊN

Vậy là cả gia đình 8 người thì có tới 6 liệt sĩ, ở nhà chỉ còn mỗi mình má của thầy đã ngoài 60 tuổi, cô đơn với 6 tấm bằng Tổ quốc ghi công.

Nhờ sự giúp đỡ của nhà trường, thầy Thơm vội mang lá thư ấy lên cấp trên xin được về Nam. Cấp trên đồng ý ngay và giới thiệu thầy đi chuyến tàu Thống Nhất đầu tiên từ Hà Nội vào Nam. Về đến quê xưa với tên mới là xã Khánh Hòa, huyện Vĩnh Châu, tỉnh Hậu Giang, nhìn thấy má đang ngồi ngay ở cửa sàng gạo, thầy Thơm gọi lớn: “Má ơi, con về rồi!”. Má giật mình ngước lên, buông sàng gạo, ôm chầm con trai. Rồi hai má con cùng khóc. Những giọt nước mắt sau hàng chục năm chia ly với bao mất mát...

Thầy Thơm tâm sự: “Cha tôi sinh năm 1910, là cán bộ tiền khởi nghĩa, bị địch bắt hai lần và tra tấn dã man. Má tôi kể, sáng đó, cha kêu anh bảo vệ mời các bí thư chi bộ tới họp. Nhưng khi cuộc họp chưa tiến hành, cha đã bị địch phát hiện, vây bắt. Chúng đánh đập tàn nhẫn, hết bẻ gãy hai cánh tay tới đập gãy hai chân nhưng cha nhất quyết không khai. Cuối cùng chúng dùng báng súng đập vào đầu khiến cha gục xuống... Năm 2010, cha tôi được Chủ tịch nước truy tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân. Trước đó, bà nội tôi là Huỳnh Thị Quýnh được Nhà nước truy tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam anh hùng”.

Tận tâm, trách nhiệm với sự nghiệp “trồng người” 

Năm 1975, thầy Phan Văn Thơm chuyển về dạy đại học ở Sài Gòn, sau đó thầy xin về Trường Đại học Cần Thơ giảng dạy. Cô Nguyễn Thị Thu cũng được giải quyết đưa con trai 5 tuổi theo chồng vào Nam, làm giáo viên Khoa Chế biến thực phẩm, Trường Đại học Cần Thơ. Từ đó, thầy cô có điều kiện chăm sóc má-Bà mẹ Việt Nam anh hùng Huỳnh Thị Mẹo-người phụ nữ đã hiến dâng chồng và 5 người con cho Tổ quốc...

Năm 2000, thầy Thơm nghỉ hưu trên cương vị Phó bí thư Thường trực Đảng ủy Trường Đại học Cần Thơ. Trước đó, cô Thu xin nghỉ hưu khi mới 50 tuổi để chăm sóc mẹ chồng và lo cho 3 con (2 trai, 1 gái) học hành, có việc làm ổn định. Với thầy Thơm, nghỉ hưu nhưng không nghỉ việc. Từ năm 2006 đến 2015, thầy làm Phó hiệu trưởng, rồi Hiệu trưởng Trường Đại học Tây Đô. Giai đoạn 2016-2026, thầy đảm trách Chủ nhiệm Khoa Đào tạo sau đại học của trường này. Gần 20 năm công tác tại đây, thầy được tặng danh hiệu Chiến sĩ thi đua cơ sở 19 năm liền, 2 lần Chiến sĩ thi đua cấp thành phố và 1 lần Chiến sĩ thi đua cấp bộ.

Đến nay, gần 60 năm gắn bó với ngành giáo dục và cũng ngần ấy năm tuổi Đảng, dù ở cương vị nào, thầy vẫn sống giản dị, hòa đồng, gương mẫu, trách nhiệm, tận tâm truyền đạt kiến thức, đào tạo nhiều thế hệ cán bộ giỏi. Cùng với đó, thầy không ngừng nỗ lực học tập, nhận bằng Tiến sĩ năm 1995, được phong hàm Phó giáo sư năm 2013 và vinh dự được tặng danh hiệu Nhà giáo Nhân dân năm 2017. Tất cả những thành tích ấy là câu trả lời trọn vẹn nhất với lời Bác dạy, lời dặn của người cha anh hùng năm xưa và sự hy sinh của người mẹ Việt Nam anh hùng. Giờ đây, điều còn lại mãi với thầy Thơm chính là một đại gia đình hạnh phúc, những thế hệ học trò thành danh và một lòng trung kiên vẹn nguyên với Tổ quốc.

KIÊN GIANG - NGỌC THẮNG