Tiếng hát của người tù chính trị

Trước đó, tại một phiên tòa xét xử của thực dân Pháp, Đỗ Nhuận khẳng định: Tôi tham gia Mặt trận Phản đế và sau đó hoạt động trong Mặt trận Việt Minh, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản. Mặt trận Việt Minh chủ trương đánh đuổi Pháp-Nhật khỏi đất nước, kêu gọi đồng bào đấu tranh giành tự do, độc lập.

Sau đó, Tòa thượng thẩm y án xử Đỗ Nhuận 3 năm tù về tội công khai tuyên truyền cộng sản. Trong Nhà tù Hỏa Lò, những ngày trước khi bị đưa lên Nhà tù Sơn La, Đỗ Nhuận nhặt những tờ giấy trắng còn sót lại ở các tờ báo, bức thư, giấy thuốc lá... rồi miệt mài, nắn nót viết. Anh giấu trong túi quần, cạp quần rồi đưa cho các đồng chí của mình, đợi khi nào gặp đồng bào sẽ tán phát như truyền đơn. Tại đây, anh đã quen người bạn tù tên Ban. Trong hồi ký “Âm thanh cuộc đời” xuất bản năm 2003, Đỗ Nhuận đã kể lại quãng đời tham gia cách mạng và hoạt động nghệ thuật của mình, trong đó có những năm tháng tù ngục và sự ra đời của các ca khúc bất hủ.

5 giờ sáng một ngày mùa xuân năm 1944, Đỗ Nhuận bị xích tay chung với anh Ban theo đoàn khoảng hơn 100 tù chính trị bị thực dân Pháp đưa lên Sơn La. Từ Hỏa Lò, đoàn tù nhân bị giải đi bằng xe tải nhà tù bịt kín. Xếp Cậu-tên cai tù nổi tiếng về đánh người dã man ở Hải Phòng-được điều lên Sở Mật thám Hà Nội, cùng một tốp lính khố xanh là những kẻ áp tải. Tù nhân bị dồn vào 3 xe, xe chở Đỗ Nhuận đi sau cùng. Dọc đường, qua phố xá đông người, do còn sức nên anh và anh em hát công khai, hát thật to những bài ca cách mạng.

Đến chợ Hòa Bình, tù nhân bị dồn vào trong chợ, tay xích tay, ngồi ôm nhau. Trời tối, không có điện, anh em đi nhặt lá khô, vỏ củi quanh chợ nhóm lên một đống lửa. Được tên quản giáo cho phép hò hát, Đỗ Nhuận đứng lên đơn ca và bắt nhịp cho anh em hát theo như một buổi biểu diễn, đồng thời hướng dẫn anh em tập bài hát “Tiến lên vì nước”. Nhạc điệu đơn giản, hoành tráng, dễ hát, dễ thuộc. Anh em tù hát, mấy người lính áp tải không hiểu sao cũng mấp máy môi theo. Còn đồng bào thấy sự lạ, nghe tiếng hát cách mạng cũng tò mò đứng từ xa thích thú lắng nghe.

Đỗ Nhuận bỗng thấy tiếc vì không mang theo cây đàn hay cây sáo. Nếu có những nhạc cụ ấy lúc này, hẳn anh sẽ có thêm nhiều tiết mục biểu diễn cho anh em. Cũng lại tiếc là không được gặp gỡ bà con đồng bào. Ngày mai là phiên chợ tỉnh. Một lúc, anh nghĩ ra lấy bánh chưng dán những tờ truyền đơn vào các cột chợ, với hy vọng ngày mai sẽ có người đọc những lời tâm huyết của các tù nhân gửi đồng bào.

Di tích Nhà tù Sơn La - nơi nhiều chiến sĩ cách mạng bị bắt, tù đày trong kháng chiến chống thực dân Pháp. Ảnh: HOÀNG GIANG

Rồi đoàn lại bị giải đi. Tay Đỗ Nhuận vẫn bị xích vào tay của anh Ban, phía sau họ có 2 người khác. Bọn lính trói cả 4 người với nhau bằng dây xích dài khoảng 1m, kêu loảng xoảng suốt đường đi. Lính dẫn tù đi bộ, còn các ông quản thì cưỡi ngựa. Những tù nhân bị thương hôm trước do xe đổ được xích đôi, có người chân không giày dép, mặt mũi hốc hác, nhọc nhằn lê bước. Họ cố đi nhưng không biết có thể đến được Sơn La hay sẽ gục ngã dọc đường.

Đến sông Đà, khi sang bên kia sông, đoàn của Đỗ Nhuận gặp đoàn tù nhân khác. Thấy đoàn thiếu thốn, các anh thương quá nên nhường cơm sẻ áo, trút cho đoàn Đỗ Nhuận nào nón, mũ, dép... Tới ngã ba, 2 đoàn tù nhân chia tay nhau mà bịn rịn rơi nước mắt.

Dọc đường đi, đoàn đã gặp hoa ban nở trên những sườn đồi. Hoa thì đẹp mà tù nhân thì nặng lòng, nước mất nhà tan, gông cùm xiềng xích, nơi đất lạ rồi mình sẽ ra sao? Thi thoảng, các anh thấy một vài bà con đồng bào Thái. Họ nhã nhặn nép sang đường nhường lối cho các tù nhân đi. Thấy bên đường rừng có nhiều bụi nứa, Đỗ Nhuận nói với một người lính áp tải cho mượn lưỡi lê để chặt nứa làm cây sáo thổi cho vui đường dài. Nào ngờ anh lính đồng ý. Khi chặt được mấy đoạn nứa, Đỗ Nhuận vừa đi vừa khoét sáo bằng lưỡi dao trổ mang theo. Chỉ một lát là khoét xong các lỗ sáo. Thế là vừa đi anh vừa say sưa thổi. Tiếng sáo vi vút bay lên làm cả đoàn tù và tốp lính chăm chú lắng nghe. Có đồng chí trong đoàn cất cao giọng ngâm thơ.

Qua Mộc Châu, bà con dân tộc Mường, Thái... biết có đoàn tù chính trị đi qua, dù quan ban lệnh đóng cửa nhưng bà con vẫn ghé mắt qua liếp cửa, vừa nhìn đoàn tù nhân vừa nghe họ ngâm thơ, thổi sáo. Có người còn sai con trẻ lén đến biếu các tù nhân nải chuối, bánh kẹo hay gói thuốc lào. Có cậu bé mang cho Đỗ Nhuận 1 gói kẹo. Cậu bé khoảng 12 tuổi, mặc quần áo theo kiểu người Kinh, mặt mũi khôi ngô, không sợ sệt tù nhân, cũng không sợ những người lính áp tải. Cậu bé đưa quà xong còn nán lại rất lâu đứng nghe Đỗ Nhuận hát bài “Tiến lên vì nước”. Rồi cậu bé chạy vụt đi, tưởng cậu sợ bài ca cộng sản, hóa ra cậu về lấy giấy bút, bí mật ghi lại bài hát. Đỗ Nhuận hiểu ý, ca chậm lại, hát cả nốt nhạc, rồi lại rút cây sáo ra thổi như cố ý để cậu bé tập đúng điệu.

Sáng hôm sau, từ nhà sàn bước xuống cầu thang để tiếp tục hành trình, Đỗ Nhuận nhìn sang Sở Bưu điện, bỗng nghe thấy tiếng của cậu bé ấy. Cậu bé tên Trọng Bằng. Trọng Bằng theo gia đình lên sống ở Mộc Châu. Trong ký ức tuổi ấu thơ, hình ảnh đoàn tù nhân với xiềng xích trên người vẫn vừa đi vừa hát đọng lại mãi. Sau Chiến thắng Điện Biên Phủ, tháng 5-1955, cậu bé ấy đã trưởng thành, đi theo con đường âm nhạc và tham gia đoàn nghệ thuật Việt Nam đi biểu diễn tại Trung Quốc, Liên Xô... Nhạc sĩ Đỗ Nhuận được cử làm Phó trưởng đoàn kiêm Chỉ đạo nghệ thuật của đoàn. Còn Trọng Bằng-cậu bé năm xưa-được giao trọng trách làm chỉ huy hợp xướng của đoàn. Trọng Bằng nhận nhiệm vụ chỉ huy hai bài hát nổi tiếng của chính nhạc sĩ Đỗ Nhuận là “Du kích sông Thao” và “Chiến thắng Điện Biên” để biểu diễn phục vụ bạn bè quốc tế.

Nhạc sĩ Đỗ Nhuận tại Nhạc viện Tchaikovsky, năm1959. Ảnh tư liệu

30 năm sau, tháng 5-1985, “Những ngày văn hóa Việt Nam” tại Liên Xô được tổ chức. Nhạc sĩ Trọng Bằng-khi ấy là nhạc trưởng dàn nhạc danh tiếng, từng được đào tạo tại những nhạc viện lớn ở Liên Xô-vinh dự là người chỉ huy hòa nhạc giao hưởng do dàn nhạc gần trăm nghệ sĩ tên tuổi biểu diễn tại Nhà hát Bolshoi (Moscow) và Nhà hát Nhạc vũ kịch Tashkent, cùng sự tham gia biểu diễn của các nghệ sĩ Việt Nam.

Nhà hát lộng lẫy, ánh sáng sân khấu rực rỡ, hàng ngàn khán giả với trang phục sang trọng, đẹp đẽ ngồi say sưa lắng nghe, rồi khi nhạc dứt, tiếng vỗ tay ào ạt vang lên. Nhạc trưởng Trọng Bằng đứng lặng, thấy tự hào và xúc động vô cùng. Cách mạng thật kỳ diệu, một chú bé nơi vùng núi cao có ngày trở thành một nhạc trưởng dàn nhạc lớn với những nhạc công đủ quốc tịch trên thế giới. Một tù nhân vừa mang gông xiềng vừa lê đi và lẩm nhẩm hát trên con đường lưu đày. Thế rồi một ngày, người tù nhân ấy trở thành một nhạc sĩ vĩ đại, có những tác phẩm âm nhạc lớn, hiện đại vang khắp năm châu bốn biển!

Nhà văn CHÂU LA VIỆT