Qua mốc thượng thọ đã lâu nhưng cô giáo Vinh Hương vẫn còn minh mẫn. Nghe có học trò trong đoàn chúc mình “bách niên giai lão”, bà tủm tỉm cười: “Em chúc cô hơi muộn, muộn mất 2 năm, vì năm nay cô đã 102 tuổi, sống hơn một thế kỷ rồi”. Ngồi nghe bà kể chuyện, chúng tôi mới hiểu vì sao suốt đời bà chỉ gắn bó với nghề dạy học.

Bà là con gái xứ Trung Lao, tỉnh Nam Định-một vùng Công giáo toàn tòng, sinh trưởng trong một dòng họ có truyền thống yêu nước, hiếu học và thông minh. Cụ nội của bà là danh nhân Vũ Quang Nhạ (mất năm 1932) nổi tiếng uyên bác, tài trí hơn người. Vì theo đạo Thiên Chúa, Vũ Quang Nhạ bị triều Nguyễn cấm dự mọi trường thi. Chỉ tới khi tiếng đồn đến tai Vua Thành Thái, Vũ Quang Nhạ mới được nhà vua ban chiếu, bổ dụng đặc cách cho làm quan mà không cần bằng cấp. Lên đến chức Tổng đốc Bắc Ninh, rồi Trưởng đoàn phái bộ triều đình sang Pháp, cụ nổi tiếng là một nhà ngoại giao yêu nước. Năm 1900, trở về nước, cụ treo ấn từ quan, về quê dạy học, bất hợp tác hoàn toàn với Pháp.

Thừa hưởng tố chất thông minh di truyền và truyền thống thi thư của dòng họ, sau này, bà Vũ Thị Vinh Hương cũng lọt vào tốp 5 nữ sinh đặc tuyển của Trường Thành chung Bắc Ninh. Tốt nghiệp thành chung trong những ngày cách mạng lịch sử, bà nhanh chóng gia nhập đội ngũ giáo viên bình dân học vụ và tích cực hưởng ứng phong trào. Mấy tháng sau, bà ra Hà Nội dự tuyển vào lớp sư phạm mà không hề nghĩ rằng mình sẽ trở thành nữ giáo sinh sư phạm khóa đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa. Đây là khóa học cấp tốc đào tạo 84 giáo viên tiểu học cơ bản, được đặt nhờ tại Trường Kỹ nghệ Thực hành, đường Carreau (nay là đường Lý Thường Kiệt, TP Hà Nội).

leftcenterrightdel
 Cô giáo Vũ Thị Vinh Hương (bên trái) và người thân, tháng 2-2026. Ảnh: NGA SƠN

Cuối tháng 2-1946, tại lễ bế giảng khóa học, bà Vũ Thị Vinh Hương vinh dự là một trong 8 nữ sinh xuất sắc được đứng hàng danh dự đón Chủ tịch Hồ Chí Minh vào trường. Bà ngạc nhiên vì Bác mang trang phục giản dị và nói chuyện rất thân thương, chân tình. Theo lịch, Bác sẽ đến lúc 8 giờ, nhưng tất cả giáo sinh đã háo hức xếp hàng ngay ngắn từ sáng sớm. Đúng 8 giờ kém 5 phút, Bác bước vào hội trường.

Bà Vinh Hương nhớ lại: “Hôm ấy, Bác mặc bộ kaki đã bạc màu, đôi giày cao su cũ. Khi Bác bước vào lễ đài, chúng tôi giơ cờ hoa vẫy, Bác trìu mến nhìn từng người một. Ánh mắt Người vừa hiền dịu vừa nghiêm trang, khiến tôi rất cảm động và tự hào”. Bác dặn: “Các cô, các chú là những giáo viên khóa đầu tiên được đào tạo, là những chiến sĩ trên mặt trận giáo dục đầu tiên của đất nước còn non trẻ. Đói, dốt không thể nào đánh giặc được, muốn độc lập phải no bụng, phải sáng trí. Đất nước ta còn nghèo, dân ta còn nhiều người mù chữ, không biết chữ. Vậy, trước mắt hay lâu dài, sau này, giáo dục phải được coi là sự nghiệp hàng đầu để xây dựng đất nước”.

Lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong buổi lễ đã đi sâu vào tiềm thức của bà Vũ Thị Vinh Hương, trở thành mệnh lệnh thiêng liêng mặc định cho hướng đi suốt cuộc đời bà. Bà đã sống, lao động, cống hiến đúng với tinh thần của người “chiến sĩ trên mặt trận giáo dục”. Tháng 7-1949, thực dân Pháp đánh chiếm hai tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang, các trường học phải đóng cửa, Ty Giáo dục tỉnh phải sơ tán.

Bà Vinh Hương vượt vòng vây giặc, lên công tác tại An toàn khu Định Hóa ở Việt Bắc, tạm thời nhận nhiệm vụ trong cơ quan Trung ương Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam. Cũng tại đây, bà có cơ hội gặp Bác Hồ thêm 4 lần nữa, được chụp ảnh cùng Bác, được Bác tặng thơ, máy hát, bột mì và tặng báo để đọc... Sau mỗi lần gặp Bác, bà càng thêm ghi nhớ sâu sắc mệnh lệnh “chiến sĩ trên mặt trận giáo dục” mà Bác đã giao.

Sau ngày giải phóng Điện Biên, trở về tiếp quản Thủ đô Hà Nội, bà Vinh Hương được sắp xếp vị trí công tác quan trọng trong Trung ương Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, nhưng bà từ chối và xin trở về với nghề dạy học. Năm 1968, bà hàm thụ xong chương trình cử nhân của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội I, ra trường cùng khóa với các đồng chí Nguyễn Khoa Điềm, Phạm Tiến Duật, Ma Văn Kháng...

Suốt những năm kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, bà nổi tiếng là cô giáo giỏi việc nước, đảm việc nhà, dạy học, nuôi con, động viên chồng (là Trung tướng Văn Cương, nguyên Hiệu trưởng Trường Sĩ quan Chính trị sau này) yên tâm chiến đấu trên các chiến trường và cống hiến cho Quân đội. Thương chồng, yêu nghề, bà từng có ý định thuyết phục chồng phục viên, xin chuyển ngành, về quê cùng mình dạy học, nhưng ý định đó sớm tan đi. Năm 1969, bà Vinh Hương nhận quyết định Hiệu trưởng Trường Trung học Hàn Thuyên (tiền thân của Trường THPT Hàn Thuyên ngày nay) và là nữ hiệu trưởng đầu tiên của nhà trường.

Quản lý, lãnh đạo một ngôi trường đông học sinh trong hoàn cảnh thiếu thốn, ngặt nghèo và khốc liệt của chiến tranh, cô Hiệu trưởng Vũ Thị Vinh Hương phải lo cho trường đi sơ tán, xây lũy, đào hào, cứu đói những gia đình học sinh mồ côi hoặc có bố đang ở chiến trường.

Cũng từ ngôi trường này, cô Hiệu trưởng Vũ Thị Vinh Hương đã tiễn hàng trăm học sinh lên đường ra trận, rồi mỗi năm đau lòng nhận về hàng chục giấy báo tin học trò của mình đã hy sinh. Năm 1976, khi phát hiện bản thân mắc bệnh lao lực, bà Vinh Hương xin nghỉ công việc quản lý để điều trị bệnh, rồi trở lại công việc thường ngày của một giáo viên dạy văn.

Giờ đây khi đã 102 tuổi, bên chiếc xe dưỡng lão, bà Vinh Hương vẫn sống với trái tim của người “chiến sĩ trên mặt trận giáo dục” mà Bác Hồ đã dặn; tiếp tục dạy chúng tôi bằng tấm lòng của một nhà giáo, một người mẹ tảo tần, trung hậu. Bà vẫn hằng ngày đọc báo, làm thơ, tham gia các hoạt động khuyến học, trăn trở với những vấn đề về cải cách giáo dục. Khi nhắc đến ngôi trường đã gắn bó gần cả cuộc đời công tác, theo bà, dấu mốc thời gian nên lùi về thế kỷ 13, đời Trần, khi cái tên Hàn Thuyên xuất hiện.

GS Vũ Đình Hòe, nguyên Bộ trưởng Bộ Quốc gia giáo dục đã nghĩ rất sâu sắc khi chọn tên đặt cho trường. Hàn Thuyên chính là tên của TS Nguyễn Thuyên, người Kinh Bắc xưa. Vua Trần Nhân Tông đổi họ Nguyễn sang họ Hàn để biểu dương tài năng văn chương của TS Nguyễn Thuyên, hàm ý sánh cùng nhà thơ Hàn Dũ đời Đường (Trung Quốc). Đồn rằng, hai nhà thơ làm thơ ném xuống sông mà dẹp yên được cá sấu. Trong thực tế, Hàn Thuyên không chỉ làm thơ tế cá sấu, trị thủy sông Cầu, phát triển nghề nông mà còn là một học sĩ hàng đầu trong phong trào trước tác, sáng tạo chữ Nôm. Văn thơ Hàn Thuyên góp phần hoàn thiện và nâng cao tiềm năng biểu hiện của ngôn ngữ dân tộc Việt.

Khi chia tay ra về, chúng tôi nhớ mãi lời dặn của bà Vũ Thị Vinh Hương: “Cái tên đã khẳng định mục tiêu của nhà trường, đó là đào tạo nhân tài, xây ngôi trường thành lòng nôi để cho ra đời những Hàn Thuyên của thời đại mới. Mỗi lớp, mỗi khóa vào trường, các thầy, cô chủ nhiệm nên ra bài tập hoặc đề thi cho các em về lịch sử nhà trường. Và các em nên bắt đầu bài luận của mình bằng hai tiếng: Hàn Thuyên”. Một điều vô cùng tự hào đối với cô Hiệu trưởng tuổi bách niên và Trường THPT Hàn Thuyên là ngày 28-9-2026, Chủ tịch nước ký quyết định tặng nhà trường Huân chương Độc lập hạng Nhất vì đã có thành tích đặc biệt xuất sắc trong công tác, góp phần vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

MẠC YÊN