Hành trình tìm lại tên cho liệt sĩ

1. Sau 44 năm yên nghỉ tại Nghĩa trang Đèo Sen (Quảng Ninh), ngày 4-8-2026, HCLS Ngô Khang Cán được cất bốc đưa về quê hương. Ngày 5-8, lễ truy điệu, an táng HCLS Ngô Khang Cán được tổ chức long trọng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng. Đây là cuộc “trở về” trong hành trình nhân văn của Chiến dịch 500 ngày đêm.

Liệt sĩ Ngô Khang Cán sinh năm 1952, người dân tộc Tày, quê ở xã Minh Tâm, tỉnh Cao Bằng. Ngày 4-12-1982, Thiếu úy Ngô Khang Cán, Trung đội trưởng Trung đội Vận tải thuộc Tiểu đoàn 1, Trung đoàn 8, Sư đoàn 395, Quân khu 3 anh dũng hy sinh trong khi làm nhiệm vụ bảo vệ biên giới. Cuộc “trở về” này là kết quả của quá trình rà soát hồ sơ, xác minh thông tin và phối hợp giữa Bộ CHQS tỉnh Quảng Ninh (nay là Bộ CHQS TP Quảng Ninh), Bộ CHQS tỉnh Cao Bằng, Sở Nội vụ hai địa phương cùng gia đình liệt sĩ.

Đại tá Nguyễn Đình Khiêm, Phó chính ủy Bộ CHQS thành phố, Phó trưởng ban chỉ đạo về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính HCLS (Ban chỉ đạo 515) TP Quảng Ninh cho biết: “Gia đình có nguyện vọng đưa HCLS Ngô Khang Cán về quê đã lâu, nhưng do hoàn cảnh khó khăn nên vẫn chưa thực hiện được. Do đó, khi thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm, Ban chỉ đạo 515 TP Quảng Ninh quyết tâm thực hiện trọn vẹn nhiệm vụ thiêng liêng này. Toàn bộ quá trình cất bốc, di chuyển và bàn giao HCLS Ngô Khang Cán được thực hiện theo đúng quy định, trang nghiêm và thành kính. Đối với lực lượng làm công tác quy tập, đó là một nhiệm vụ, cũng là trách nhiệm, sự tri ân của thế hệ hôm nay đối với thế hệ cha ông đã hy sinh vì Tổ quốc”.

Đại diện Ban chỉ đạo 515 Quân khu 3 và tỉnh Quảng Ninh cùng đại diện gia đình tiễn đưa liệt sĩ Ngô Khang Cán về quê hương Cao Bằng, tháng 8-2026. Ảnh: TRÚC LINH

Việc đưa HCLS Ngô Khang Cán về Cao Bằng cũng tiếp nối kết quả của Chiến dịch 500 ngày đêm trên địa bàn TP Quảng Ninh. Trước đó, thành phố đã hoàn thành việc khai quật, thu nhận và bàn giao 100% mẫu HCLS chưa xác định được thông tin phục vụ giám định ADN, trở thành một trong những địa phương đầu tiên của cả nước hoàn thành sớm hơn kế hoạch.

2. Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động nhân dân cung cấp thông tin về liệt sĩ, qua nguồn tin của nhân dân và kết luận địa bàn năm 2023, Ban chỉ đạo 515 tỉnh Hưng Yên xác định trên địa bàn có HCLS Phạm Huệ, quê quán ở xã Nghi Đức, huyện Nghi Lộc, (nay là phường Vinh Phú), tỉnh Nghệ An, chưa được tìm kiếm, quy tập. Đồng chí Phạm Huệ trước khi hy sinh thuộc biên chế Tiểu đoàn 680, Trung đoàn 48, Sư đoàn 320. Về trường hợp hy sinh của đồng chí Phạm Huệ, bà Nguyễn Thị Nhu, sinh năm 1958, ở thôn Ngũ Đoài, xã Diên Hà, tỉnh Hưng Yên cho biết, bà được bố chồng là ông Khương Văn Soạn kể lại: Trong khu vườn sát chân dốc đê thôn Ngũ Đoài nơi gia đình canh tác, từ lâu đã có phần mộ của bộ đội ta hy sinh khi tham gia đánh bốt La Tiến (xã Nguyên Hòa, huyện Phù Cừ, nay là xã Tống Trân, tỉnh Hưng Yên), được du kích địa phương đưa về chôn cất. Sau quá trình xác minh, kết luận thông tin HCLS, tổ chức khảo sát thực địa, Ban chỉ đạo 515 tỉnh đã kết luận mộ liệt sĩ được quy tập chung với 4 phần mộ của dân trong khuôn viên 20m2 do nhân dân xây dựng.

Ngay sau đó, Ban chỉ đạo 515 tỉnh Hưng Yên ban hành Kế hoạch số 3439/KH-BCĐ ngày 13-7-2026 về khảo sát, xác minh, kết luận thông tin; tổ chức tìm kiếm, quy tập HCLS hy sinh trong kháng chiến chống thực dân Pháp trên địa bàn xã Diên Hà, giao Bộ CHQS tỉnh chủ trì, phối hợp với các cơ quan chức năng tổ chức khai quật lấy mẫu hài cốt liệt sĩ và mẫu sinh phẩm ADN của thân nhân liệt sĩ Phạm Huệ. Hiện 3 mẫu hài cốt được tìm thấy tại khu vực trên đã được bàn giao về Viện Pháp y Quân đội để giám định ADN và đối chứng với kết quả giám định của thân nhân, từ đó xác định danh tính HCLS Phạm Huệ.

Lực lượng chức năng tỉnh Hưng Yên bàn giao mẫu hài cốt liệt sĩ tại Viện Pháp y Quân đội. Ảnh: KHẮC CƯỜNG

Có nhiều ngày đêm túc trực trên địa bàn trong suốt quá trình xác minh, quy tập, lấy mẫu HCLS Phạm Huệ, Đại tá Hoàng Văn Thanh, Phó chính ủy Bộ CHQS tỉnh, thành viên Ban chỉ đạo 515 tỉnh Hưng Yên cho biết: “Chúng tôi đã gặp gỡ thân nhân của những người đã trực tiếp chôn cất liệt sĩ trong kháng chiến chống thực dân Pháp để xác thực thông tin, sau đó kết nối với thân nhân liệt sĩ. Với tinh thần cẩn trọng và trách nhiệm, tới đây, chúng tôi sẽ liên hệ chặt chẽ với Viện Pháp y Quân đội đẩy nhanh thời gian giám định HCLS Phạm Huệ để đối chứng với kết quả giám định của thân nhân. Sau khi có kết quả sẽ phối hợp với các cơ quan chức năng và gia đình liệt sĩ tổ chức các nghi lễ theo quy định”.

3. Trên đây là hai trong nhiều câu chuyện về hành trình đưa liệt sĩ “trở về” mà chúng tôi tìm hiểu được trong quá trình khảo sát về công tác thực hiện tìm kiếm, quy tập và lấy mẫu HCLS trên địa bàn Quân khu 3 thời gian qua.

Trò chuyện với nhiều cán bộ, nhân viên tham gia tại các tổ lấy mẫu, đội quy tập tại Hải Phòng, Quảng Ninh, Hưng Yên... chúng tôi mới thấy hết những khó khăn, vất vả mà nhiều tháng qua các anh đã trải qua. Đó là khi thực hiện nhiệm vụ dưới thời tiết nắng nóng khắc nghiệt hay mưa to, bão gió; hay một số nghĩa trang liệt sĩ đã được nâng cấp, tu bổ nhiều lần, kết cấu mộ kiên cố với nhiều lớp đá hoặc men theo các sườn đồi, chân núi; HCLS nằm sâu (có hài cốt nằm sâu 3,5-4m so với mặt nền nghĩa trang); nhiều HCLS lệch hơn 1m so với vị trí vỏ mộ... đều rất khó khăn cho công tác lấy mẫu.

“Dưới nắng hè 39-400C, lại mặc bộ quần áo bảo hộ, ban đầu chưa quen, anh em đều cảm thấy nhanh xuống sức, mỏi mệt. Nhưng sự xúc động đến nghẹn ngào đối với tôi cũng như đồng đội khi khai quật và tiếp xúc với các HCLS dưới lớp đất sâu sau mấy chục năm lại là động lực để mọi người hoàn thành nhiệm vụ. Thương lắm khi gặp những HCLS bị thủng một mảng lớn trên đầu, hay viên đạn bắn thẳng vẫn còn trong hộp sọ. Đó là những chiến sĩ cách mạng của ta đã bị địch tra tấn và giết hại”, Thiếu tá QNCN Lưu Đình Hữu, nhân viên văn thư-bảo mật Ban Tham mưu, Trung đoàn 19, Bộ CHQS tỉnh Hưng Yên nhớ lại.

Vượt lên những khó khăn, thử thách, các lực lượng làm công tác quy tập đã “về đích” trước kế hoạch. Đại tá Trần Ánh Dương, Phó chủ nhiệm Chính trị Bộ CHQS TP Hải Phòng chia sẻ: “Với đặc thù hầu hết cán bộ, chiến sĩ hy sinh trong kháng chiến chống thực dân Pháp, độ lùi thời gian khá lớn nên các lực lượng quy tập trên địa bàn gặp không ít khó khăn trong xác minh, đối chiếu thông tin... Tuy nhiên, với quyết tâm cao nhất, Bộ CHQS thành phố chủ động phối hợp với các cơ quan chức năng đẩy mạnh tuyên truyền, vận động người dân cung cấp thông tin, qua đó, nhiều thông tin về mộ liệt sĩ có giá trị đã được người dân cung cấp đến cơ quan chức năng. Điển hình là Ban chỉ đạo 515 TP Hải Phòng đã tổ chức tìm kiếm, quy tập các mộ tập thể tại khu vực Mả Chìa, thôn Mai Sơn, xã Vĩnh Bảo, đến ngày 5-10 đã tìm được 56 hài cốt của liệt sĩ và người dân hy sinh, tử nạn trong kháng chiến chống thực dân Pháp...”.

Triển khai thực hiện từ tháng 5-2026, tính đến ngày 31-8-2026, 4/4 tỉnh, thành phố trên địa bàn Quân khu 3 đã hoàn thành công tác lấy mẫu với 15.531 số mộ được khai quật, trong đó, số mộ đủ điều kiện lấy mẫu ADN là 13.263, vượt chỉ tiêu so với kế hoạch của Ban chỉ đạo 515 Quân khu 3. Theo Đại tá Hồ Sỹ Quyện, Phó chủ nhiệm Chính trị Quân khu 3, Phó trưởng ban chỉ đạo 515 Quân khu 3: Quá trình triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm được các đơn vị trong toàn Quân khu tiến hành chặt chẽ, thận trọng, vừa làm vừa rút kinh nghiệm. Các tổ (đội) lần đầu tham gia thực hiện nhiệm vụ lấy mẫu HCLS chưa có kinh nghiệm, do vậy thời gian đầu còn gặp không ít khó khăn... Tuy nhiên với quyết tâm, nỗ lực cao nhất, các lực lượng tham gia quy tập, lấy mẫu HCLS tại các tỉnh, thành phố thuộc Quân khu đều đã hoàn thành nhiệm vụ trước kế hoạch. Chiến dịch 500 ngày đêm đã và đang được cán bộ, chiến sĩ LLVT Quân khu 3 thực hiện bằng tấm lòng tri ân, trách nhiệm cao nhất và xác định tiếp tục đẩy mạnh công tác tìm kiếm, quy tập HCLS, phấn đấu đến giữa năm 2027 hoàn thành mục tiêu đề ra.

THU THỦY