Đoàn Bông Lau ở Tây Bắc

Từ trận đèo Bông Lau...

Trước đây khi đến công tác ở Sư đoàn 316, tôi vẫn chưa hiểu hết ý nghĩa vì sao Sư đoàn lại mang tên “Bông Lau”. Phải đến khi gặp cựu chiến binh, Trung tá Đặng Văn Việt (1920-2021), nguyên Trung đoàn trưởng Trung đoàn 174 tại hội thảo kỷ niệm 60 năm Chiến thắng Biên giới (1950-2010) tại Lạng Sơn, tôi mới được giải thích cặn kẽ hai từ “Bông Lau” giản dị mà oai hùng.

Chiến sĩ Trung đoàn 98 tham quan, học tập tại Nhà truyền thống Sư đoàn 316.

Cựu chiến binh Đặng Văn Việt cho biết: “Đại đoàn 316 thành lập ngày 1-5-1951 tại làng Cốc Lùng, xã Bình Trung, huyện Cao Lộc (nay là xã Khánh Khê), tỉnh Lạng Sơn. Ban đầu, Đại đoàn có các Trung đoàn: 174, 98 và 176 cùng một số đại đội trực thuộc. Những đơn vị tiền thân của các trung đoàn trong đội hình Đại đoàn đều ra đời và lập công xuất sắc ở Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn và vùng Đông Bắc Tổ quốc. Những trận đánh phục kích khiến địch khiếp sợ như trận ở đèo Bông Lau trên Đường số 4 vào tháng 10-1947, góp phần ngăn chặn mũi tiến công của quân Pháp lên Việt Bắc trong Chiến dịch Việt Bắc Thu-Đông 1947. Phát huy thắng lợi trận đèo Bông Lau, Trung đoàn 174 (thành lập từ các Trung đoàn 74 (Cao Bằng), Trung đoàn 72 (Bắc Kạn), Trung đoàn 28 (Lạng Sơn), còn gọi là Trung đoàn Cao-Bắc-Lạng) đã tổ chức nhiều trận đánh trên Đường số 4, trong đó có trận phục kích đèo Bông Lau-Lũng Phầy ngày 3-9-1949, tiêu diệt nhiều sinh lực và phá hủy hàng trăm xe cơ giới của địch. Trong Chiến dịch Biên giới năm 1950, Trung đoàn 174 hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ đánh trận mở màn then chốt chiến dịch ở Đông Khê, tạo tiền đề “đánh điểm, diệt viện”, giành thắng lợi, mở toang cánh cửa biên giới nối thông nước ta với Trung Quốc và các nước xã hội chủ nghĩa. Với những chiến công ở đèo Bông Lau trên Đường số 4, nên khi thành lập Đại đoàn 316, với sở trường tác chiến địa hình rừng núi, Đại đoàn lấy tên là “Đoàn Bông Lau”.

Ngay sau khi thành lập, Đại đoàn 316 nhanh chóng vừa ổn định tổ chức, vừa chiến đấu. Đại đoàn tham gia nhiều chiến dịch lớn như Chiến dịch Hòa Bình (năm 1951-1952); Tây Bắc (năm 1952), Thượng Lào (năm 1953)... Trong Chiến dịch Điện Biên Phủ (năm 1954), Đại đoàn 316 đã đánh tiêu diệt cứ điểm đồi A1 và nhiều cứ điểm khác, góp phần làm nên chiến thắng “lừng lẫy Điện Biên, chấn động địa cầu”.

Sư đoàn 316 cũng là đơn vị đầu tiên của Quân đội ta sang làm nhiệm vụ quốc tế trên đất bạn Lào, tham gia các chiến dịch: Nậm Thà, Nậm Bạc, Cánh Đồng Chum-Xiêng Khoảng. Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, các đơn vị thuộc Sư đoàn đã tham gia nhiều trận đánh lớn, điển hình là trận đánh cao điểm 875 trong Chiến dịch Đăk Tô-Tân Cảnh năm 1967 của Trung đoàn 174, đã tiêu diệt hàng trăm lính Mỹ. Đầu năm 1975, Sư đoàn 316 bí mật hành quân từ Quân khu 4, luồn rừng vào Nam Tây Nguyên, triển khai lực lượng và đánh trận mở màn Buôn Ma Thuột giành thắng lợi, góp phần tạo ra thời cơ chiến lược để ta tiến hành cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân năm 1975, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.

Đầu năm 1976, Sư đoàn 316 được Đảng, Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân và điều chuyển về trực thuộc Quân khu 2, trở thành đơn vị chủ lực cơ động của LLVT Quân khu 2. Phát huy truyền thống anh hùng, Sư đoàn tập trung huấn luyện, tiếp tục lập công trong cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc trên các mặt trận ở Lào Cai, Lai Châu, đặc biệt là Vị Xuyên-Hà Giang, góp phần giữ vững chủ quyền biên cương Tổ quốc.

Dũng cảm “chiến đấu trong thời bình”

Khi trao đổi với Đại tá Bùi Thế Dũng, Sư đoàn trưởng Sư đoàn 316, chúng tôi được anh chia sẻ: “Cùng với nhiệm vụ huấn luyện, nâng cao trình độ sẵn sàng chiến đấu, xây dựng nền nếp chính quy, rèn luyện kỷ luật, Đảng ủy, chỉ huy Sư đoàn luôn xác định giúp dân phòng, chống, khắc phục hậu quả thiên tai, dịch bệnh... là nhiệm vụ chính trị thường xuyên, nhiệm vụ “chiến đấu trong thời bình”, thể hiện rõ nét phẩm chất Bộ đội Cụ Hồ thời kỳ mới”.

Cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn 174 (Sư đoàn 316) giúp nhân dân xã Trấn Yên, tỉnh Lào Cai khắc phục hậu quả mưa lũ. Ảnh: MẠNH TÙNG

Điều đó được chứng minh trong hơn 10 năm qua, Sư đoàn chỉ đạo các cơ quan, đơn vị tổ chức hàng chục lượt đợt công tác hành quân huấn luyện dã ngoại kết hợp làm công tác dân vận và cơ động giúp dân phòng, chống, khắc phục hậu quả thiên tai, cháy rừng, phòng, chống dịch bệnh... Huy động hàng nghìn ngày công tham gia giúp các địa phương tỉnh Tuyên Quang, Lào Cai, Phú Thọ... thu hoạch hoa màu, làm đường, góp phần hoàn thành các tiêu chí xây dựng nông thôn mới. Trong công tác phòng, chống dịch bệnh, nhất là phòng, chống dịch Covid-19, Sư đoàn tổ chức các đội tuyên truyền, vận động, quyên góp tiền và vật chất hậu cần trị giá hàng tỷ đồng hỗ trợ các tỉnh phía Nam, Hà Nội, Phú Thọ, Hà Giang (nay là Tuyên Quang) và hỗ trợ Sư đoàn 2 (Quân đội nhân dân Lào) hơn 200 triệu đồng phòng, chống dịch...

Năm 2017 và 2018, Sư đoàn tổ chức lực lượng đến khắc phục lũ ống, lũ quét, giúp dân ở các huyện Văn Chấn, Mù Cang Chải, thị xã Nghĩa Lộ (tỉnh Yên Bái), được chính quyền và nhân dân địa phương đánh giá cao. Đặc biệt, trong đợt mưa lũ tháng 9-2024 xảy ra sạt lở đất tại một số huyện miền núi các tỉnh Lào Cai, Yên Bái, Phú Thọ, Tuyên Quang, Sư đoàn đã huy động 1.472 lượt cán bộ, chiến sĩ, 66 phương tiện để giúp nhân dân sơ tán khỏi vùng lũ. Hình ảnh người chiến sĩ dầm mình trong nước, bùn lầy, bốc từng viên đá để thông đường, hay cứu dân tại Làng Nủ, xã Phúc Khánh, huyện Bảo Yên (nay là xã Phúc Khánh), tỉnh Lào Cai đã để lại ấn tượng rất đẹp trong lòng nhân dân... Hình ảnh bộ đội giúp dân khắc phục hậu quả thiên tai và tình cảm sâu đậm của nhân dân dành cho bộ đội đã được cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn 98 (Sư đoàn 316) ghi lại, kể trong tập san “Ký ức Làng Nủ”. Tại lễ trao Giải thưởng WeChoice Awards năm 2024 do Đài Truyền hình Việt Nam và Công ty Cổ phần VCCorp phối hợp tổ chức, đơn vị đã được vinh danh trong top 10 nhân vật truyền cảm hứng và Đại sứ truyền cảm hứng.

Sáng tạo những mô hình giáo dục truyền thống

Đến Trung đoàn 98 (Sư đoàn 316), chúng tôi rất ấn tượng với mô hình “Công viên lịch sử”. Công viên thể hiện những địa danh, ghi dấu những chiến công và các chiến dịch mà Trung đoàn đã tham gia. Thông qua hiện vật trực quan góp phần giáo dục truyền thống cho bộ đội. Đại tá Lâm Dũng Tiến, Bí thư Đảng ủy, Chính ủy Sư đoàn 316, cho biết: “Mô hình “Công viên lịch sử” là sự tiếp nối mô hình “Đồi cây tri ân”, nơi trồng các loại cây điển hình cho những vùng đất, địa danh Sư đoàn đã chiến đấu, đóng quân và công tác, qua đó giúp bộ đội thêm tự hào, tạo động lực khắc phục khó khăn, cố gắng hoàn thành tốt nhiệm vụ. Là sư đoàn sinh ra ở rừng núi, có thế mạnh tác chiến trên địa bàn rừng núi và hiện nay hơn 70% cán bộ, chiến sĩ của Sư đoàn là người dân tộc sinh sống ở Tây Bắc nên Đảng ủy, chỉ huy Sư đoàn luôn quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo các cơ quan, đơn vị sáng tạo các mô hình để giáo dục truyền thống, giáo dục chính trị, tư tưởng và quản lý bộ đội phù hợp.

Những năm qua, Sư đoàn 316 triển khai và nhân rộng 22 mô hình giáo dục và quản lý bộ đội, đạt hiệu quả cao. Trong đó những mô hình: “Tuyên truyền nét đẹp văn hóa các dân tộc Tây Bắc”, “Bồi dưỡng tuyên truyền viên pháp luật là chiến sĩ người dân tộc thiểu số” mà Sư đoàn đang triển khai, đạt hiệu quả “kép”. Đó là thông qua các phong tục, tập quán, trang phục, câu chuyện của dân tộc mình, giúp cán bộ, chiến sĩ cùng chia sẻ, hiểu biết nhau hơn. Khi mỗi quân nhân hoàn thành nghĩa vụ quân sự trở về địa phương, được trang bị kiến thức pháp luật, văn hóa để tuyên truyền, vận động đồng bào dân tộc nơi mình sinh sống, cùng chấp hành tốt đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, tạo động lực thực hiện tốt nhiệm vụ. Những mô hình: “Điểm danh khi nghỉ phép”, “Hồ sơ thông tin chiến sĩ”, “Chủ động trên không gian mạng”... tạo được hiệu quả cao trong quản lý bộ đội, góp phần giúp Sư đoàn nhiều năm không có vụ việc vi phạm kỷ luật nghiêm trọng phải xử lý”.

Cùng với các mô hình cụ thể, Sư đoàn còn chú trọng giáo dục truyền thống trực quan sinh động cho bộ đội thông qua hệ thống pa nô, bảng, biển, truyền thanh nội bộ và mời các Anh hùng LLVT nhân dân, cựu chiến binh tiêu biểu của Sư đoàn về nói chuyện lịch sử. Tháng 4-2026, nhân dịp kỷ niệm 75 năm Ngày truyền thống (1-5-1951 / 1-5-2026) và đón nhận danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân lần thứ 2, Sư đoàn 316 đã tổ chức dạ hội thanh niên với chủ đề “Tự hào viết tiếp bản hùng ca chiến thắng”. Dự dạ hội có Anh hùng LLVT nhân dân Kiều Xuân Thành, nguyên cán bộ Đại đội 7, Tiểu đoàn 8, Trung đoàn 98; cựu chiến binh Phùng Thế Ngọc, nguyên chiến sĩ thông tin Trung đoàn 174, Đại đoàn 316, tham gia chiến đấu ở đồi A1 trong Chiến dịch Điện Biên Phủ. “Tôi tin tưởng vào cán bộ, chiến sĩ Sư đoàn 316 hôm nay luôn đoàn kết, khắc phục mọi khó khăn, tiếp nối truyền thống cha anh để huấn luyện tốt, sẵn sàng chiến đấu cao, xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện và lập nhiều chiến công xuất sắc hơn nữa, xứng danh Bộ đội Cụ Hồ...”, cựu chiến binh Phùng Thế Ngọc chia sẻ.

XUÂN GIANG