Ngày 17-8-1945, Tổng hội viên chức của chính quyền Trần Trọng Kim tổ chức một cuộc mít tinh lớn tại Nhà hát Lớn Hà Nội, Đoàn Thanh niên tuyên truyền xung phong (TNTTXP) thành Hoàng Diệu được giao nhiệm vụ phá cuộc mít tinh này. Cuộc “phản mít tinh” thắng lợi, sáng 19-8, khi các tổ chức cách mạng khác đánh chiếm các mục tiêu quan trọng trong thành phố, như: Phủ Khâm sai, Sở Liêm phóng... thì Đoàn TNTTXP thành Hoàng Diệu nhận nhiệm vụ tiến công Trại Bảo an binh trên phố Hàng Bài.

Đây là trại lính có quân số đông, trang bị vũ khí khá đầy đủ, lại có quân Nhật đứng đằng sau hỗ trợ. Đặc biệt, trong Trại còn có cả Đội kèn chính quy gần 80 người với trang bị hiện đại. Dưới áp lực của cao trào cách mạng đang sục sôi khắp phố phường Hà Nội, Đoàn TNTTXP thành Hoàng Diệu cùng quần chúng đã đánh chiếm Trại Bảo an binh một cách nhanh gọn, thu được một số lượng lớn vũ khí, trang bị.

Ông Đinh Công Thuận, nguyên đội viên Đội kèn Bảo an binh kể: “Chứng kiến sức mạnh của Việt Minh trong cuộc “phản mít tinh” ngày 17-8, nhiều anh em trong Đội kèn Bảo an binh chúng tôi đã dự cảm được những chuyển biến sắp diễn ra trong cuộc đời mình. Tuy chưa thể hiểu hết sự chuyển biến ấy như thế nào, nhưng thoát khỏi kiếp làm lính khố xanh của Pháp và lính kèn Bảo an binh của Nhật, đối với chúng tôi cũng là tốt rồi. Những ngày trước đó, anh em trong Đội kèn chúng tôi vẫn thường bảo nhau: Đời chúng mình có bao nhiêu sợi tóc thì có bấy nhiêu cái khổ tội”(1).

Nguyên “Quản kèn” Đinh Ngọc Liên cho biết: “Không khí cách mạng sục sôi ở Hà Nội lúc bấy giờ diễn ra dồn dập khiến chúng tôi không khỏi bồn chồn, lo lắng vì dù sao mình cũng là lính phục vụ trong quân đội thực dân, phát xít, dù chỉ là “lính kèn”; phần lớn lại xuất thân từ thành phần Công giáo, hiểu biết về cách mạng chưa có là bao, liệu rồi cách mạng sẽ đối xử ra sao đây? Tuy nhiên, khi lực lượng tự vệ và quần chúng tiến vào Trại Bảo an binh, rồi được tiếp xúc, chuyện trò với họ, chúng tôi mới bắt đầu hiểu ra, nỗi lo lắng nguôi bớt. Anh em trong Đội đã cảm thấy mình được trở thành người dân tự do”. 

leftcenterrightdel
Bác Hồ với các đại biểu và nhạc công Đoàn Quân nhạc (nay là Đoàn Nghi lễ Quân đội), năm 1965. Ảnh tư liệu do tác giả cung cấp

Sáng 19-8-1945, khi Đoàn TNTTXP thành Hoàng Diệu dẫn đầu đoàn quần chúng hừng hực khí thế tiến vào Trại Bảo an binh thì đám lính gác hoảng sợ bỏ chạy. Một nhạc công của Đội kèn đã ra mở cổng đón lực lượng tự vệ và quần chúng tiến vào bên trong Trại. Trại Bảo an binh có 7 “Quản” thì 6 người đã bỏ chạy, chỉ còn lại mỗi “Quản kèn” Đinh Ngọc Liên ở lại cùng với anh em trong Đội của mình. Ông Đinh Ngọc Liên kể: “Lúc bấy giờ, viên Trại trưởng lệnh cho tôi phải chỉ huy Đội kháng cự lại lực lượng cách mạng. Tôi trả lời: “Là chỉ huy nhạc binh, tôi chỉ biết kèn, không biết súng”. Sau đó tôi nói chuyện với anh em trong Đội, rồi tụ tập lại, biểu lộ sự đồng tình với cách mạng”.

Một ngày sau khi khởi nghĩa thành công ở Hà Nội, sáng 20-8-1945, thay mặt cho Mặt trận Việt Minh, đồng chí Vương Thừa Vũ đến thăm Đội. Đồng chí ân cần hỏi han, trò chuyện cởi mở với chỉ huy Đội và anh em nhạc công; thậm chí nhìn thấy chiếc điếu hút thuốc lào dựng bên góc tường, đồng chí còn xin thuốc hút chung cùng anh em trong Đội. Những lời nói và hành động, cử chỉ của vị “quan cách mạng” đã thu hút sự chú ý và gây ấn tượng với anh em “lính kèn” trong Đội. “Quản kèn” Đinh Ngọc Liên nhớ lại: “Hôm đó, đứng trước toàn bộ đội nhạc tập trung ngoài sân, ông Vương Thừa Vũ nói rất giản dị: “Nhạc binh rất cần cho Quân đội, cho đất nước.

Anh em sẵn có lòng yêu nước, nếu đồng ý gia nhập hàng ngũ cách mạng, Đội kèn sẽ được giữ nguyên và bắt đầu từ nay mang tên “Ban âm nhạc Giải phóng quân”. Được lời như cởi tấm lòng, cả Đội phấn khởi đồng thanh tán thành. Thế là từ hôm nay chúng tôi đã trở thành người của cách mạng, Đội kèn đã trở thành một đơn vị của Quân đội cách mạng. Tất cả anh em chúng tôi, ai cũng nóng lòng muốn được làm việc ngay”.

Sáng 21-8, đồng chí Phan Mỹ, Thư ký Ủy ban Bảo vệ TP Hà Nội đến trụ sở của đơn vị trực tiếp công bố quyết định về tổ chức biên chế; đồng thời giao nhiệm vụ cho Ban âm nhạc Giải phóng quân. Theo đó, “Quản kèn” kiêm Nhạc trưởng Đinh Ngọc Liên được chỉ định Phụ trách Ban âm nhạc Giải phóng quân.

Màn ra mắt và cũng là thử thách đầu tiên đối với Ban âm nhạc Giải phóng quân là phục vụ buổi lễ ra mắt Ủy ban nhân dân TP Hà Nội vào ngày 30-8-1945 và lễ đón các chi đội Giải phóng quân từ Việt Bắc về Hà Nội. Để phục vụ các sự kiện quan trọng đó, các nhạc công phải tranh thủ thời gian tập thuần thục bài “Tiến quân ca” và các bài ca cách mạng khác, như: “Du kích Bắc Sơn”, “Diệt phát xít”, “Du kích ca”...

Những bài hát họ chưa hề thuộc lời và nhạc mà chỉ mới được nghe qua quần chúng hát trên phố phường Hà Nội. Ngoài tập các bài ca cách mạng, họ còn được giao tìm hiểu và tập bài quốc ca của một số nước Đồng minh. Ban âm nhạc Giải phóng quân còn cử một bộ phận thường xuyên túc trực ở đài phát thanh để “tấu nhạc” trước và sau mỗi bản tin thời sự.

Những ngày cuối tháng 8-1945, Ban âm nhạc Giải phóng quân được giao nhiệm vụ đặc biệt, đó là phục vụ Lễ Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa. Cả đơn vị tập trung ôn luyện bài “Tiến quân ca”. Ai cũng thấy vinh dự và tự hào khi được tham gia sự kiện trọng đại này. Dù đã được tấu nhạc bài “Tiến quân ca” một số lần trước đó, song khi phần nhạc của bài hát này đã được chọn làm Quốc thiều thì mỗi thành viên đều ý thức phải thể hiện vừa bảo đảm sự trang nghiêm, vừa thấy được niềm tự hào, khí phách anh hùng của dân tộc, thể hiện sức mạnh phi thường của quần chúng nhân dân đứng lên làm cách mạng dưới sự lãnh đạo của Đảng.

Với những người “lính kèn”, đó là một công việc hết sức thiêng liêng. Nhạc công Đinh Công Thuận nhớ lại: “Ngày trọng đại nhất, ngày 2-9 lịch sử đã đến. Ai cũng hồi hộp cả đêm không ngủ. Từ mờ sáng, cả đơn vị đã chỉnh tề trong trang phục quần soóc kaki vàng, giày da, mũ ca-lô có đính quân hiệu, đi đều giữa dòng người tay cầm cờ hoa đổ về vườn hoa Ba Đình. Đội hình 75 nhạc công chia thành 5 hàng ngang, đứng đối diện lễ đài. Anh Đinh Ngọc Liên chỉ huy dàn nhạc tấu các bài ca cách mạng. Mỗi bài được tấu lên lần đầu bằng kèn, sau đó chúng tôi bỏ kèn xuống đồng thanh hát lời ca. Rất nhiều người tán thưởng hát theo tạo nên một bầu không khí sôi động và thiêng liêng”.

Trong buổi Lễ Độc lập 2-9, mọi người có mặt tại vườn hoa Ba Đình đều xúc động khi lá cờ đỏ sao vàng được kéo lên trong âm vang hào hùng, trang nghiêm của dàn kèn đồng Ban âm nhạc Giải phóng quân dưới sự chỉ huy của nhạc trưởng tài ba mà trước đó không lâu, nhiều người đã biết đến với cái tên “Đội trưởng Đội kèn Bảo an binh”. Nhiều người có mặt tại buổi lễ trọng đại này quá bất ngờ bởi sự xuất hiện của một dàn quân nhạc chững chạc và oai phong như thế.

Họ chính là những nhạc công trong Đội kèn Bảo an binh được cách mạng giác ngộ, được Bác Hồ và các cán bộ Việt Nam Giải phóng quân giúp đỡ và thường xuyên quan tâm, chăm sóc. Nhạc trưởng Đinh Ngọc Liên kể: “Hồi đó, được nghe kể và ngưỡng mộ Bác Hồ từ lâu, nhưng đây là lần đầu tiên chúng tôi được đứng gần, được trông thấy Bác và nghe Bác nói trực tiếp.

Tất cả anh em đều xúc động. Khi lá cờ đỏ sao vàng được từ từ kéo lên, chúng tôi dồn hết tâm trí vào hợp âm bài “Tiến quân ca”. Âm thanh ngân vang khắp vườn hoa Ba Đình hôm đó. “Tiến lên! Cùng tiến lên!..”, nhịp điệu dồn lên cao trào. Chúng tôi cảm thấy nhịp đập trái tim mình hòa vào nhịp đập của trái tim Tổ quốc. Mặc dù đã có hàng chục năm gắn bó với quân nhạc, nhưng thật hiếm có những giây phút cùng dàn nhạc trình diễn bài Quốc ca thăng hoa, xúc động như thế”.

Sau buổi phục vụ ngày Lễ Độc lập, các thành viên trong đoàn mang nhịp trống, tiếng kèn tiếp tục tỏa đi phục vụ các sự kiện ở khắp phố phường Hà Nội như: Nhà hát Lớn Hà Nội, vườn hoa Chí Linh... cho đến đài phát thanh, trụ sở Đoàn Phụ nữ cứu quốc... Trong khoảng thời gian này, Ban âm nhạc Giải phóng quân thường xuyên được gặp Bác Hồ và luôn được Người dành cho tình cảm, sự chỉ bảo, quan tâm đặc biệt.

Nhạc trưởng Đinh Ngọc Liên kể: “Có hôm, Bác đến thăm đơn vị và căn dặn chúng tôi: “Trống năng rèn, kèn năng thổi. Các chú nhớ đào tạo thêm nhạc công vì Quân đội càng lớn mạnh, càng cần nhiều nhạc công”. Sau chuyến đi Pháp về, Bác đến thăm đơn vị và cho quà. Món quà thật đặc biệt, toàn là phụ tùng nhạc cụ. Đối với chúng tôi, món quà vô cùng quý giá vì không chỉ là quà Bác trực tiếp mang từ nước ngoài về mà còn vì hồi đó, kèn đồng hỏng rất nhiều mà không có phụ tùng thay thế”.

Có thể nói, chính sự cảm hóa của Bác Hồ, của cách mạng đã biến những người “lính kèn Bảo an binh” thành những chiến sĩ cách mạng; từ Đội kèn Bảo an binh của chế độ cũ thân Nhật đến Ban âm nhạc Giải phóng quân. Chính họ là những người đã đặt những viên gạch đầu tiên xây dựng nên Đoàn Nghi lễ Quân đội ngày nay.

TRẦN VĨNH THÀNH

(1) Các trích dẫn trong bài theo bài báo của Đinh Ngọc Liên-Đinh Công Thuận: “Ra đời cùng Cách mạng Tháng Tám”, Thông tin Lịch sử quân sự, số tháng 2-1990