Ký họa tại chiến trường

Trong quá trình thực hiện phim truyền thống chuẩn bị kỷ niệm 80 năm Ngày thành lập Báo Quân khu 9 (10-1-1947 / 10-1-2027), chúng tôi tìm gặp nhiều cán bộ, phóng viên cũng như thu thập được nhiều hiện vật làm báo trong các giai đoạn. Tuy nhiên, với bản báo in của Báo Quân giải phóng miền Trung Nam Bộ thuộc Quân khu 8 thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, cứu nước thì hầu như không thể tìm ra. Ngay cả những người từng công tác ở tòa soạn thời kỳ đó cũng không lưu giữ được. May mắn tìm thấy vài bức ký họa của Trần Quang Bộ in trong quyển “Cơ quan Chính trị Quân khu 8 giai đoạn 1946-1976”, rồi thông qua các nhà báo cùng thời, chúng tôi đã kết nối được với họa sĩ để tìm về những năm tháng làm nghề giữa đồng bằng sông nước.

Họa sĩ Trần Quang Bộ sinh năm 1943, tại Phú Thọ. Say mê vẽ tranh từ nhỏ nên năm 1962, ông đã theo học mỹ thuật tại Hà Nội. Đến năm 1965, ông tốt nghiệp và là một trong 4 sinh viên được nhận vào lớp đồ họa do Cục Tuyên huấn, Tổng cục Chính trị tổ chức. Năm 1966, ông tình nguyện đi B. Sau 9 tháng vượt Trường Sơn vào miền Nam, ông được điều về Báo Quân giải phóng miền Trung Nam Bộ thuộc Quân khu 8. Ông Bộ nhớ lại: “Báo do anh Trùng Phương phụ trách, gồm các bộ phận: Tổ biên tập, phóng viên, nhiếp ảnh, mỹ thuật... Nói là Tổ mỹ thuật nhưng chỉ có tôi và anh Trương Hiếu, người Hà Nội; vài năm sau được bổ sung 4 họa sĩ. Sau khi trình bày minh họa số báo đầu tiên xong, tôi được phân công đi chiến trường An Giang”.

Họa sĩ Trần Quang Bộ (bên phải) giới thiệu tranh ký họa của ông thời kháng chiến. Ảnh: TRUNG KIÊN

Hành trang mang theo của ông Bộ là túi đựng ống kính B41 giả da của Liên Xô để dụng cụ vẽ trong hai lớp nilon. Bởi nó chắc chắn, gọn nhẹ, cũng bảo quản tốt trong quá trình cơ động ở vùng sông nước. Ông xuống Đại đội 6 đang chốt giữ trên đồi Tức Dụp-một điểm án ngữ vùng Bảy Núi. Ông vẽ về các chiến sĩ đánh địch càn lên chốt, tổ đội nhỏ luồn lách trong hang tung lựu đạn vào lính địch, những chiến sĩ cầm súng AK nã đạn vào kẻ thù... Các bức ký họa ông tặng chiến sĩ làm kỷ niệm.

Vài tháng sau, cơn sốt rét rừng tái phát buộc ông phải trở về cơ quan làm minh họa. Khi sức khỏe ổn định, ông được cử xuống chiến trường Long An ở cùng Trung đội du kích xã Nhựt Tảo, huyện Tân Trụ (nay là xã Nhựt Tảo, tỉnh Tây Ninh). Trung đội có 15 cán bộ, chiến sĩ; trong đó, 6 người thường xuyên bám trụ trong xã. Ông phác thảo một số tranh khắc gỗ về đơn vị phục kích bọn dân vệ mon men xuống vùng giải phóng, đánh tiêu diệt trung đội bảo an đi càn, cắm chông, gài mìn khu vực trọng điểm, diệt ác, trừ gian...

Trở về cơ quan, ông lại được phân công xuống chiến trường Mỹ Tho, ở cùng Đại đội 2, được mệnh danh là “mũi xung kích bén nhọn” của Tiểu đoàn 514A. Trong thành tích chung, Đại đội trưởng Thanh Sơn nổi tiếng gan dạ, dũng cảm chống càn. Sau nhiều trận đánh ở xã Long Trung và Long Tiên, đơn vị hành quân về vùng Chợ Gạo, Gò Công, ông đi cùng Ban chỉ huy Đại đội. Khi vượt qua vườn dừa xiêm trước ngôi nhà lá có các má, các chị, các em, các cháu chào đón, thăm hỏi, tặng quà như những người ruột thịt, hình ảnh ấy đã tạo cảm xúc cho ông hoàn thành ngay bức tranh “Tình quân dân huyện Chợ Gạo, tỉnh Mỹ Tho, năm 1967”. Rồi ông vẽ bức tranh “Giải phóng đồn Ngã Tư thuộc huyện Cai Lậy, tỉnh Mỹ Tho năm 1968” khi nghe Đại đội trưởng Thanh Sơn kể lại. Trận đánh thắng lợi, nhưng Trung đội trưởng Bùi Xuân Chước chỉ huy mũi đột phá và một số chiến sĩ hy sinh. Ông Bộ nhớ lại: “Tôi vẽ rất nhanh trong niềm xúc động, như thể sợ quên mất tình cảm sâu sắc giữa chiến tranh gian khổ, ác liệt. Đó là nguồn cổ vũ, động viên to lớn để mỗi chiến sĩ lập nhiều chiến công hơn nữa!”.

Trong một trận chống càn, ông Bộ không may bị bom napalm gây bỏng mặt, hai tay và hai chân, phải vào quân y điều trị. Xuất viện, ông về Ban chỉ huy tiền phương và được phân công đi chiến trường Bến Tre, bổ sung vào Ban Chính trị Tỉnh đội cùng làm Tờ tin Đồng Khởi. Tại đây, ông thường xuyên đến Tiểu đoàn 516, nắm được thành tích chiến đấu qua nhiều năm tháng. Vậy là ông vẽ các trận chiến ác liệt trong thị xã năm Mậu Thân 1968; những đợt công đồn diệt viện mở rộng vùng giải phóng; du kích xã Phước Hiệp (huyện Mỏ Cày) phục kích diệt bọn dân vệ, vót chông hay đào hầm chiến đấu; bộ đội săn tàu trên sông Hàm Luông... Đặc biệt, xúc động khi chứng kiến các chị em khỏe mạnh vác nòng cối, bàn đế vượt kênh rạch sình lầy, cơ động phối hợp với các đơn vị chiến đấu, khẳng định sự kiên cường trên quê hương Đồng Khởi, ông đã ký họa bức tranh “Đại đội cối 82mm nữ Bến Tre hành quân, năm 1971” được nhiều người yêu thích.

Ký họa bút sắt “Tình quân dân huyện Chợ Gạo, tỉnh Mỹ Tho, năm 1967”.

Ký họa bút sắt “Giải phóng cụm đóng quân xã Thuận Mỹ, huyện Châu Thành, tỉnh Long An, năm 1968”.

Ký họa bút sắt “Đại đội cối 82mm nữ Bến Tre hành quân, năm 1971”.

Giữa bom đạn ác liệt của chiến tranh, để sống và vẽ đã khó, giữ được những bức ký họa càng không hề đơn giản. Ở chiến trường sông nước, do thiếu họa cụ, ông dùng cả mực Cửu Long kết hợp với bút kim, bút sắt và màu nước pha loãng để thực hiện các bức ký họa nhanh, cũng là chống chọi với ẩm ướt của bưng biền. Theo ông Bộ, mỗi chuyến đi cơ sở về, ông đóng gói bao bọc các bức ký họa bằng nhiều lớp nilon, để vào lu hoặc thùng đạn đại liên. Nhưng giữa bưng biền ngập nước Đồng Tháp và mưa nắng thất thường, di chuyển liên tục nên không thể bảo quản nguyên vẹn tất cả. Dẫu vậy, xem qua hơn chục bức ký họa còn giữ được đã phản ánh sinh động đời sống, chiến đấu của quân, dân gắn với một địa danh, một thời điểm cụ thể mà ông đã đến. Bên cạnh đó, tác phẩm của ông không chỉ nắm bắt được thần thái của đối tượng mà cảm xúc, hồn cốt cũng được đặc tả qua từng nét vẽ. Vì vậy, mỗi bức ký họa được tạo ra trong hoàn cảnh đặc biệt của chiến tranh vừa hàm chứa sức mạnh lịch sử, vừa chứa đựng sức mạnh cảm xúc của người họa sĩ.

Sau nhiều chuyến đi cơ sở lấy tư liệu, thu thập tin tức, bổ sung vốn sống, Trần Quang Bộ trở về Báo Quân giải phóng miền Trung Nam Bộ cho đến ngày đất nước thống nhất. Tháng 7-1976, Trung úy Trần Quang Bộ cùng 4 họa sĩ thuộc lực lượng vũ trang Quân khu 9 tổ chức triển lãm tại Mỹ Tho. Trong đó, ông có 44 ký họa. Sau này, ông tặng Bảo tàng Mỹ thuật TP Hồ Chí Minh và được trưng bày, triển lãm nhiều lần nữa...

Năm 2002, họa sĩ Trần Quang Bộ nghỉ hưu trên cương vị Giám đốc Trung tâm Thông tin Triển lãm tỉnh Yên Bái.

HỒ KIÊN GIANG