Theo sử liệu, Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh sinh năm 1650, là con thứ ba của Tiết chế Chiêu Vũ hầu Nguyễn Hữu Dật, người Quảng Bình (nay là Quảng Trị). Thời trẻ, Nguyễn Hữu Cảnh đã nổi tiếng khắp vùng bởi văn võ song toàn, sớm theo cha tham gia trận mạc, lập nhiều chiến công, được Chúa Nguyễn trọng dụng, phong tước Lễ Thành hầu và giao giữ chức Cai cơ. Sau đó, ông được thăng chức Tổng binh. Từ đây, sự nghiệp của Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh ghi dấu ấn trong lịch sử dân tộc với những lần chinh phạt ngoại bang, giữ yên bờ cõi. Đặc biệt, đầu năm Mậu Dần (1698), chúa Nguyễn Phúc Chu cử Tổng binh-Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh vào Nam kinh lược nhằm mở mang thêm đất đai, tạo ra những cơ sở đầu tiên về hành chính, tổ chức lại xã hội, làm tiền đề phát triển kinh tế Đàng Trong. Bằng tài trí và tầm nhìn vượt trội, ông đã hoàn thành xuất sắc công việc, để lại dấu ấn đậm nét của một vị công thần.

leftcenterrightdel
 Tiết mục văn nghệ tại Lễ giỗ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh.

Mới đây, tại hội thảo khoa học về vai trò của Thống suất Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh đối với vùng đất Nam Bộ, tổ chức giữa tháng 7-2026, nhiều nhà sử học nhấn mạnh: Nguyễn Hữu Cảnh là người khai cơ, bố trí hệ thống nhà nước trên đất Sài Gòn-Gia Định. Ông động viên, khuyến khích quân sĩ, cư dân thực hiện khai hoang mở cõi, trấn ải biên cương, bảo vệ chúng dân và vùng đất mới; lập ra sổ đinh để quản lý nam giới, sổ điền để quản lý ruộng đất; thiết lập các cơ sở hành chính từ thôn đến xã, lập phủ Gia Định và chính thức sáp nhập vào quốc gia Đại Việt. Những việc làm của ông đánh dấu bước ngoặt lịch sử trọng đại trong công cuộc khẩn hoang xứ Đàng Trong, bởi đây là lần đầu tiên làng xã của người Việt chính thức được thành lập tại đất Gia Định-Đồng Nai.

Theo cuốn “Địa chí văn hóa TP Hồ Chí Minh” (Nhà xuất bản Tổng hợp TP Hồ Chí Minh), Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh là nhà quân sự tài tình và rất giỏi về tổ chức hành chính. Ông có công rất lớn khi cho lập đường thủy ven các nhánh sông, lấy khu chợ nổi Nhà Bè, nơi ngã ba sông làm trung tâm giao thương với các ngả Cù Lao Phố, Bến Nghé, Cần Giờ... Ông nới rộng thị trường buôn bán cho cư dân người Hoa và cho tất cả mọi người đều nhập sổ bộ nhà Đại Việt. Ông chăm lo khuyến khích thương nhân khuếch trương bộ mặt thương cảng, thu hút thuyền bè ra vào tấp nập... Đây chính là nền móng cho sự phát triển mạnh mẽ kinh tế thương cảng sầm uất ở vùng đất Gia Định-Đồng Nai. PGS, TS Phan Xuân Biên, Phó chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam nhận định: Chỉ trong thời gian ngắn vào Nam kinh lược, Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh đã làm được một việc vô cùng trọng đại trong công cuộc khai khẩn, mở mang vùng đất Gia Định-Đồng Nai và xây dựng nên khu thương mại sầm uất với nhiều chính sách tiến bộ. Ông là người đi tiên phong trong việc cải cách chính sách thương mại, cảng biển thuận tiện cho thương khách ngoại bang giao thương hàng hóa với người dân vùng Gia Định-Đồng Nai. Công lao của ông mãi mãi được đời sau ghi tạc.

Năm 1700, Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh qua đời. Người dân khắp nơi lập đền thờ phụng ông với lòng tôn kính, tưởng nhớ công ơn người đặt nền móng vùng đất Sài Gòn-Gia Định. Lễ giỗ của ông được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2025.

Tại TP Hồ Chí Minh, Đền thờ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh trong Công viên Lịch sử-Văn hóa dân tộc là công trình quy mô lớn. Ông Lê Tấn An, Phó trưởng ban Quản lý Công viên Lịch sử-Văn hóa dân tộc cho biết: Công trình đền thờ được xây dựng hoàn thành cách đây 10 năm, thể hiện tấm lòng tri ân của Đảng bộ, chính quyền, nhân dân TP Hồ Chí Minh đối với bậc tiền nhân, người có công mở mang vùng đất phương Nam, xác lập chủ quyền Đàng Trong, đặc biệt là vùng đất Sài Gòn-Gia Định. Công trình được xây dựng trên diện tích rộng, bao gồm nhiều hạng mục, thiết kế theo lối kiến trúc truyền thống của người Việt bằng các vật liệu gỗ, nền lót gạch nung, lợp mái ngói, cửa cách điệu cây lá vùng sông nước Nam Bộ. Đền thờ trở thành một trong những địa chỉ giáo dục truyền thống, ôn lại những trang sử oanh liệt, hào hùng, kiên cường, bất khuất và khơi dậy lòng tự hào dân tộc cho các thế hệ; qua đó hun đúc lòng yêu nước thương nòi và niềm tôn kính các bậc tiền nhân đã có công khai phá, tạo dựng nên vùng đất Sài Gòn-Gia Định trù phú, nghĩa tình.

Qua thời gian, một số hạng mục của đền thờ đã xuống cấp và được thành phố chỉ đạo tu sửa, nâng cấp bảo đảm chất lượng phục vụ nhân dân và du khách. Với ý nghĩa lịch sử, công trình trở thành điểm đến thu hút đông đảo người dân Nam Bộ với lòng thành kính, tri ân vị công thần khai mở đất phương Nam.

Bài và ảnh: CHÂU GIANG - TRẦN VŨ