Một chiều tháng 5, chúng tôi đến viếng thăm di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh Nghĩa trủng Xuân Áng ở khu cánh đồng Đa thuộc xã Hiền Lương, tỉnh Phú Thọ. Vì khi xây cất nghĩa trủng trên địa bàn xã Xuân Áng (huyện Hạ Hòa cũ), nên đặt thành “Nghĩa trủng Xuân Áng”.
Nghĩa trủng Xuân Áng là ngôi mộ chung của 103 nghĩa sĩ Cần Vương. Đứng trước Nghĩa trủng Xuân Áng, trong bảng lảng khói nhang trầm, chúng tôi nghe vang đâu đây những dòng thơ của Phụ chính đại thần Tôn Thất Thuyết: “Lòng trung không nỡ bỏ Tây Châu/ Giữ lấy Thao, Đà dải thượng lưu/ Họp đám cô quân nơi viễn cảnh/ Cầm ba thước kiếm chém quân thù”. Những dòng thơ ngợi ca hào khí của Phong trào Cần Vương thời kỳ đầu của cuộc khởi nghĩa chống thực dân Pháp mà chủ soái chính là tướng quân Ngô Quang Bích cùng hàng trăm nghĩa sĩ gắn với căn cứ Tiên Động và vùng rừng núi trung du trên vùng đất Tổ Phú Thọ. Chính âm hưởng ấy đã khơi dòng cảm xúc đưa chúng tôi tới căn cứ Tiên Động để tìm về ngọn nguồn của khúc tráng ca Nghĩa trủng Xuân Áng.
Theo các tư liệu còn lưu giữ, di tích căn cứ Tiên Động (xã Tiên Lương, tỉnh Phú Thọ), nơi có đền thờ tướng quân Ngô Quang Bích và lưu giữ những tư liệu lịch sử có giá trị về phong trào khởi nghĩa chống thực dân Pháp ở vùng trung du Phú Thọ do tướng quân Ngô Quang Bích khởi xướng và lãnh đạo.
Tháng 4-1884, tỉnh Hưng Hóa bị thất thủ, tuần phủ Ngô Quang Bích được triệu hồi về kinh. Ông đã nộp trả ấn tín rồi dẫn quân lên Tiên Động dựng cờ khởi nghĩa. Địa bàn hoạt động và chiến đấu của nghĩa quân gắn liền với núi rừng vùng trung du Phú Thọ. Ngô Quang Bích giữ trọn lòng trung hiếu với vua, với nước và nhân dân. Những trận chiến trên vùng rừng núi của nghĩa quân do tướng quân Ngô Quang Bích chỉ huy đã khiến cho kẻ thù phải khiếp sợ và rút lui. Do tương quan lực lượng quá chênh lệch, thực dân Pháp chiếm ưu thế trong chiến đấu khiến các nghĩa sĩ của căn cứ Tiên Động hy sinh nhiều và ngày càng suy yếu. Trong Văn tế Nghĩa trủng Xuân Áng do họa sĩ Ngô Quang Nam, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa-Thông tin, nguyên Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Vĩnh Phú (trước đây) kính soạn đã ghi lại những dòng đầy bi hùng: “Nổi lên giữa dải Thao Đà/ Bình Tây báo quốc lời thề núi sông/ Giương cao một ngọn cờ hồng/ Núi rừng Tây Bắc cả vùng tự do”...
Xót thương và biết ơn các nghĩa sĩ đã hy sinh vì nghĩa lớn trên khắp các trận địa vùng rừng núi, đến năm 1887, Lãnh binh Bùi Hữu Khanh quy tập hài cốt 103 nghĩa sĩ về tại xã Xuân Áng, huyện Hạ Hòa (nay là xã Hiền Lương), tỉnh Phú Thọ an táng: “Bao phen trời đã khóc thầm/ Bao phen sương gió, bao lần đổi thay/ Nay giành độc lập về tay/ Nước non một dải cờ bay rợp trời/ Đền ơn đáp nghĩa nhớ lời/ Phục dựng nghĩa trủng, đời đời nhớ thương” (Văn tế Nghĩa trủng Xuân Áng).
    |
 |
Thế hệ trẻ chăm sóc, dâng hương tri ân các anh hùng tại Nghĩa trủng Xuân Áng. Ảnh: HẠ HÒA
|
Văn bia tại Nghĩa trủng Xuân Áng do nhà sử học Lê Văn Lan biên soạn ghi: “Năm 1887, Lãnh Khanh đã cùng các ông Ngô Văn Thân (tức Hiệp Thân), Ngô Văn Ngọ (tức Đốc Ngọ) và các họ Bùi, Ngô, Nguyễn, Hà, Lê đã quy tập các liệt sĩ Cần Vương: Đứng đầu Thần chủ là Đội Trụ (tức Nguyễn Văn Trụ, quê ở Xuân Lũng, Lâm Thao) và Cai Mười cùng 103 nghĩa sĩ đã bỏ mình vì nước, được gọi là “nghĩa trủng”. Hằng năm, gia tộc họ Bùi Hữu trông nom và cúng tế vào ngày 23 tháng Chạp”.
Cũng tại cánh đồng Đa dưới chân núi Ông, thi hài Lãnh binh Bùi Hữu Khanh (bị giặc Pháp chém đầu vào ngày 15-1 năm Canh Dần 1890 tại Ngòi Lao, được nghĩa quân bí mật chôn cất) được gia đình đưa về an táng cách Nghĩa trủng Xuân Áng khoảng 300m.
Trải qua hơn một thế kỷ, Nghĩa trủng Xuân Áng đã được gia tộc họ Bùi Hữu xã Hiền Lương cùng các nhà hảo tâm tôn tạo khang trang. Khuôn viên Nghĩa trủng Xuân Áng rộng 513m2, gồm các hạng mục như cổng, câu đối khu mộ, cây hương, văn tế nghĩa trủng, bia đá, cây đa cổ thụ. Ngôi mộ đặt ở vị trí trung tâm trong khuôn viên nghĩa trủng, hình trụ tròn, bề mặt nghiêng về phía trước, có khắc triện 4 chữ Hán: “Cần Vương nghĩa sĩ”. Với giá trị lịch sử, văn hóa to lớn, Nghĩa trủng Xuân Áng đã được xếp hạng di tích lịch sử, văn hóa cấp tỉnh theo Quyết định số 3290/QĐ-UBND ngày 16-12-2020 của UBND tỉnh Phú Thọ.
NGUYỄN THẾ LƯỢNG