Đầu thập niên 1980, đất nước đối mặt với muôn vàn khó khăn, khủng hoảng kinh tế trầm trọng. Tình hình càng gay gắt bởi gánh nặng hỗ trợ nước bạn Campuchia vừa thoát khỏi họa diệt chủng, cộng thêm nhiệm vụ bảo đảm an ninh, giữ gìn lãnh thổ biên giới phía Bắc. Cơ chế bao cấp khiến hoạt động của cả nước nói chung và Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) nói riêng vẫn hành chính hóa, theo lối mòn cũ, xa rời quần chúng.

leftcenterrightdel
 Đồng chí Lê Quang Đạo phát biểu tại Đại hội đại biểu Mặt trận Tổ quốc Việt Nam TP Hồ Chí Minh lần thứ VII.

Để chuẩn bị cho Đại hội đại biểu toàn quốc MTTQ Việt Nam lần thứ II (năm 1983), Bí thư Trung ương Đảng Lê Quang Đạo, khi ấy là Trưởng ban Khoa giáo Trung ương kiêm phụ trách công tác Dân vận-Mặt trận trực tiếp chỉ đạo xây dựng Chỉ thị 17. Ban chỉ đạo soạn thảo gồm các đồng chí: Xuân Thủy-Trưởng ban; Hoàng Quốc Việt, Huỳnh Tấn Phát, Nguyễn Văn Tiến... làm thành viên.

Những người dự buổi họp đầu tiên còn nhớ mãi nụ cười, giọng nói chân tình và rất mực khiêm tốn của đồng chí Lê Quang Đạo trong lời khai mạc: “Tôi rất băn khoăn, phần vì phải đảm nhiệm quá nhiều việc, sợ không sâu, không sát, phần vì các đồng chí mà tôi được công tác có đồng chí đã từng là bậc thầy, bậc anh của tôi trong lĩnh vực này. Tôi rất mong được các anh giúp đỡ”.

Rồi đồng chí đi thẳng vào vấn đề: “Chức năng chủ yếu của Mặt trận lúc này là phối hợp và thống nhất hành động giữa các tổ chức thành viên, giữa Mặt trận và chính quyền để tạo nên các phong trào cách mạng của quần chúng... Tiếc rằng chức năng đó chưa được thực hiện tốt nên hoạt động của Mặt trận chưa khác mấy so với các đoàn thể, ở nhiều nơi còn mang tính tượng trưng, hình thức. Theo tôi, nguyên nhân của mọi nguyên nhân là sự lãnh đạo của cấp ủy đảng... chưa nhận thức đúng chức năng, vị trí, vai trò và nhiệm vụ của Mặt trận... Không ít cấp ủy đảng, đoàn thể, cơ quan chính quyền coi nhẹ công tác Mặt trận, mà không thấy tính cấp bách của nó hiện nay”.

Nhớ lại những ngày ấy, ông Nguyễn Túc, Ủy viên Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, bấy giờ là Thư ký Ban chỉ đạo kể: “Anh Lê Quang Đạo có thói quen không vào đề ngay, mà thường bắt đầu bằng một chuyện vui để tạo không khí thân mật, chan hòa. Đọc dự thảo lần thứ 9, anh Đạo đưa ý kiến: “Thực tiễn 5 năm thực hiện (từ Đại hội I, tháng 2-1977) cho thấy chủ trương Mặt trận tập hợp mọi người Việt Nam yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội là không phù hợp với hoàn cảnh một nước nhiều dân tộc, đa tôn giáo, vừa thống nhất sau nhiều năm bị chia cắt. Nên chăng thay bằng câu: Mặt trận đoàn kết mọi người Việt Nam yêu nước, tán thành chủ nghĩa xã hội”.

leftcenterrightdel
 Đồng chí Lê Quang Đạo tiếp đoàn đại biểu Bà mẹ Việt Nam anh hùng tại trụ sở cơ quan Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, năm 1998. Ảnh do gia đình nhân vật cung cấp

Sau 13 lần dự thảo, với đóng góp quan trọng của đồng chí Xuân Thủy và đồng chí Lê Quang Đạo, ngày 18-4-1983, Ban Bí thư (khóa V) ban hành Chỉ thị số 17-CT/TW. Chỉ thị phân định rõ chức năng phối hợp, thống nhất hành động và phản ánh ý kiến nhân dân của Mặt trận. Đảng yêu cầu công tác Mặt trận phải thiết thực, bỏ tính hình thức, bám sát địa bàn dân cư, phát huy quyền làm chủ tập thể của nhân dân lao động để khôi phục sản xuất, vượt qua khủng hoảng. Chỉ thị 17 là kim chỉ nam cho Đại hội II của Mặt trận, đưa khẩu hiệu “Hướng về cơ sở, tới các địa bàn dân cư” đi vào thực tiễn. Chỉ thị 17 giải quyết bài toán niềm tin của người lao động trong nước giữa thời kỳ bao cấp khó khăn.

Nhưng năm 1983, tư duy bao cấp và chế độ “làm chủ tập thể” vẫn còn nặng. Ở miền Nam, tầng lớp tư sản cũ, các giáo phái và những người có liên quan đến chế độ cũ vẫn dè chừng vì cho rằng Chỉ thị 17 chưa đủ cởi mở với họ. Sau Đại hội VI của Đảng và Quốc hội khóa VIII, đất nước bước vào giai đoạn đổi mới toàn diện với nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, mở rộng quan hệ đối ngoại. Nhưng tàn dư của tư duy cũ, định kiến giai cấp và mặc cảm quá khứ vẫn là rào cản vô hình trong việc huy động sức mạnh toàn dân, đặc biệt là kiều bào và các tầng lớp đặc thù.

Ngay từ khi còn làm Chủ tịch Quốc hội, đồng chí Lê Quang Đạo đã trăn trở phải có một nghị quyết riêng của Đảng về đại đoàn kết dân tộc và Mặt trận Dân tộc Thống nhất trong giai đoạn mới, cụ thể hóa Cương lĩnh năm 1991 được thông qua tại Đại hội VII của Đảng và Hiến pháp năm 1992.

Năm 1993, khi chuyển sang chuyên trách công tác Mặt trận, đồng chí chủ trì lập tờ trình Bộ Chính trị và trực tiếp phụ trách Tổ soạn thảo nghị quyết mới, ông Nguyễn Túc làm Thư ký. Kế hoạch làm việc do đồng chí Lê Quang Đạo đề ra là tổng kết 10 năm thực hiện Chỉ thị 17, nghiên cứu các văn kiện mới của Đảng và Quốc hội, đặc biệt coi trọng tổng kết thực tiễn, lấy ý kiến các cơ quan, lãnh đạo và nguyên lãnh đạo Đảng, Nhà nước, các nhân sĩ, trí thức ngoài Đảng. Đồng chí đã gặp các đồng chí lãnh đạo, nguyên lãnh đạo cấp cao như: Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp, Nguyễn Văn Linh, Võ Chí Công, Đỗ Mười...; các nhà hoạt động văn hóa, nhân sĩ, trí thức uy tín như: Trần Bạch Đằng, Phan Đình Diệu, Hoàng Xuân Sính, Lý Chánh Trung... Hàng chục quyển sổ ghi ý kiến của từng người, không sót ai, không bỏ ý nào.

Thư ký Nguyễn Túc còn kể nhiều chuyện cho thấy cách ứng xử tinh tế, dí dỏm mà thân tình của đồng chí Lê Quang Đạo: “Trước khi gặp anh Hoàng Tùng và anh Trần Quang Huy, anh Đạo dặn, nếu hai ông này hỏi gì cứ để mình trả lời, Túc đừng tham gia nhé. Mình sẽ giải thích sau. Tôi vẫn nhớ câu đầu tiên anh Huy hỏi anh Đạo là đã lấy ý kiến của ai rồi? “Người đầu tiên tôi đến xin ý kiến là ông”, anh Đạo đáp.

Thế là anh Huy hồ hởi đi thẳng vào việc: “Đây là ý kiến của Trần Quang Huy đóng góp chân thành cho Lê Quang Đạo với tư cách bạn cố tri... không phải chỉ thị của Ban Bí thư đâu nhé”. Đến gặp anh Hoàng Tùng, “điệp khúc” ấy lặp lại. Anh Đạo trả lời luôn: “Chúng mình mới xin ý kiến lãnh đạo các tổ chức thành viên của Mặt trận. Hôm nay đến xin ý kiến anh trước khi xin ý kiến các anh lớn”. Sau buổi gặp, anh Đạo giải thích với tôi: “Mỗi người chúng ta một tính, một nết, tài càng cao, cá tính càng mạnh. Mình chỉ nói thế để Túc tự hiểu”.

Sau 10 lần chỉnh sửa, hoàn chỉnh và trình Bộ Chính trị (khóa VII), ngày 17-11-1993, Nghị quyết số 07-NQ/TW “Về đại đoàn kết dân tộc và tăng cường Mặt trận Dân tộc Thống nhất” được ban hành đúng dịp kỷ niệm 63 năm Ngày thành lập Mặt trận Dân tộc Thống nhất Việt Nam. Nghị quyết nhấn mạnh: Xóa bỏ định kiến, mặc cảm, hận thù, lấy mục tiêu chung làm điểm tương đồng. Khối đại đoàn kết không giới hạn ở “nhân dân lao động”, mà mở rộng ra “mọi người Việt Nam yêu nước”. Nghị quyết làm nền tảng cho Đại hội IV của Mặt trận (tháng 8-1994) được coi là đại hội của đại đoàn kết dân tộc với khẩu hiệu: Củng cố và tăng cường MTTQ Việt Nam vì độc lập dân tộc, dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, văn minh. Chương trình hành động sau đó là “Toàn dân đoàn kết xây dựng cuộc sống mới ở khu dân cư”.

Với tư cách vừa là người chỉ đạo vừa trực tiếp đi gặp, lấy ý kiến của các cá nhân, tập thể liên quan, đồng chí Lê Quang Đạo đã để lại dấu ấn đậm nét ở hai văn kiện mang tính bước ngoặt của công tác Mặt trận. Hàng chục quyển sổ ghi chép những ngày ấy đã nằm yên đâu đó, nhưng cách làm thì vẫn đọng lại: Đi gặp trước, nghe hết rồi mới viết.

TS NGUYỄN QUANG THẮNG