Hồ Chí Minh - người thầy thực thụ của nền giáo dục Việt Nam
Cậu bé Nguyễn Sinh Cung được sinh ra ở làng Hoàng Trù, xã Chung Cự, tổng Lâm Thịnh, huyện Nam Đàn (nay là xã Kim Liên), tỉnh Nghệ An. Ông ngoại của Người-cụ Hoàng Xuân Đường (được nhân dân yêu kính gọi là cụ Tú Đường)-là thầy đồ nổi tiếng trong vùng. Là người có tâm, có đức, cụ Hoàng Xuân Đường đã nhận cậu bé mồ côi Nguyễn Sinh Sắc làm con nuôi và dồn sức, dồn của vào việc vun trồng tài năng của chàng trai thông minh mà sau này trở thành người con rể hiếu thảo của mình. Ngược lại, Nguyễn Sinh Sắc cũng không phụ công lao của người vừa là dưỡng phụ vừa là sư phụ và nhạc phụ của mình nên đã kiên trì theo đuổi con đường khoa bảng và đỗ Phó bảng vào năm 1901. Điều đáng nói là, trước và sau khi đỗ đạt, cụ Nguyễn Sinh Sắc đều có thời gian hành nghề dạy học. Cụ không chỉ truyền dạy cho con cái và học trò của mình tri thức về Nho giáo mà còn dạy cho họ đạo lý “ái quốc là ái dân” và bổn phận đối với quê hương.
Được sự dưỡng dục của bậc “danh sư” là người cha Nguyễn Sinh Sắc và người mẹ là “từ mẫu” Hoàng Thị Loan, cậu bé Nguyễn Sinh Cung đã trở thành chàng trai đầy chí khí Nguyễn Tất Thành. Trong hành trình đi xuống phía Nam để tìm đường xuất dương cứu nước, người thanh niên Nguyễn Tất Thành đã dừng chân tại ngôi trường nhỏ với tên gọi mang ý nghĩa lớn là “Dục Thanh” ở Phan Thiết.
Tại đây, thầy giáo trẻ Nguyễn Tất Thành được tuyển làm trợ giáo, đồng thời phụ trách các hoạt động ngoại khóa của nhà trường. Cho dù đây chỉ là một bước dừng chân trên hành trình lớn nhưng Người vẫn đem hết nhiệt huyết để khơi dậy trong học trò tinh thần dân tộc và những suy tư về bổn phận đối với quê hương. Bên cạnh giáo dục tình yêu đất nước, Người còn thực hành phương pháp giáo dục mới là khơi dậy khả năng độc lập, tự chủ trong suy nghĩ, thúc đẩy người học biết so sánh, liên hệ giữa tri thức trong sách vở với thực tiễn và truyền dạy cho họ ý thức, khả năng, kỷ luật tự học suốt đời. Chính ở ngôi trường Dục Thanh, người thầy Nguyễn Tất Thành đã có những trải nghiệm đáng nhớ về nghề giáo. Ngày nay, mái trường nhỏ bé ấy đã trở thành địa chỉ đỏ của ngành giáo dục Việt Nam.
Cuộc đời làm thầy của người thanh niên Nguyễn Tất Thành-Nguyễn Ái Quốc không dừng lại ở đó. Khi trở về Trung Quốc để chuẩn bị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam, Người đã tổ chức lớp huấn luyện chính trị cho các học viên của tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên với quyết tâm “sẽ phải đem tất cả hoặc gần tất cả thì giờ của tôi vào việc huấn luyện họ”. Trong công tác giảng dạy, Người trang bị cho học viên không chỉ là tri thức sơ giản về Chủ nghĩa Mác-Lênin, về những nguyên tắc hoạt động bí mật mà còn là kỹ năng làm báo, diễn thuyết và vận động quần chúng-những điều mà Người cho rằng vô cùng quan trọng đối với người cách mạng. Sự phát triển của cán bộ luôn là một quá trình nên ngay cả khi đã lựa chọn một số học viên xuất sắc nhất gửi đi đào tạo ở Trường Đại học Phương Đông (Moscow), Trường Quân sự Hoàng Phố và Trường Huấn luyện cán bộ nông vận ở Quảng Châu (Trung Quốc) thì thầy giáo Nguyễn Ái Quốc vẫn luôn sát sao dõi theo và bổ trợ cho những cán bộ mà mình đã đào tạo để họ thực sự trở thành “hạt giống đỏ” của cách mạng Việt Nam. Không phải vô tình mà trong số các học viên của lớp huấn luyện tại Quảng Châu có 2 người sau này trở thành Tổng Bí thư của Đảng Cộng sản Việt Nam là đồng chí Trần Phú và đồng chí Lê Hồng Phong, cùng nhiều yếu nhân khác của Đảng, Nhà nước ta. Sự nghiệp cứu nước vô cùng gian nan nên thời gian thầy giáo Nguyễn Ái Quốc trực tiếp đứng trên bục giảng không dài, nhưng quãng thời gian quý báu đó vẫn thể hiện rõ tầm vóc của người thầy vĩ đại có khả năng sáng lập và dẫn dắt một nền giáo dục mới ở Việt Nam.
Hồ Chí Minh với đội ngũ nhà giáo Việt Nam
Ngay sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã quyết tâm tuyên chiến với “giặc dốt” và nỗ lực xây dựng nền giáo dục dân chủ để “ai cũng được học hành”. Người đặc biệt quan tâm đến đội ngũ nhà giáo và đề ra hệ thống quan điểm toàn diện, sâu sắc để hướng đạo họ. Theo Người, trước hết, nhà giáo là chủ thể trọng yếu của nền giáo dục, “vì nếu không có thầy giáo thì không có giáo dục... Không có giáo dục, không có cán bộ thì cũng không nói gì đến kinh tế văn hóa”. Khi “dốt nát cũng là kẻ địch” thì giáo viên chính là những người trực tiếp tuyên chiến với kẻ thù nguy hiểm đó. Nhà giáo còn có nhiệm vụ đào tạo thế hệ kế cận cho đời sau và nếu họ “làm tốt thì thế hệ sau này có ảnh hưởng tốt. Làm không tốt sẽ có ảnh hưởng không tốt đến thế hệ sau”.
Rất đề cao vai trò của đội ngũ nhà giáo, nhưng Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định một chân lý đã được thực tế kiểm nghiệm: “Không phải ai cũng huấn luyện được”, tức không phải ai cũng làm thầy được. Văn hóa phương Đông rất coi trọng các giá trị đạo đức nên người thầy phải là tấm gương sáng về đạo đức làm người và có tấm lòng yêu nghề, mến trẻ. Người thầy là người hướng đạo về tri thức nên họ phải “học nhi bất yếm” (học không biết chán) để có thể “hối nhân bất quyện” (dạy không biết mệt). Cho dù cán bộ nào cũng phải “đủ đức, đủ tài”, nhưng người thầy phải là những người vẹn toàn về tài, đức hơn ai hết bởi họ chính là tấm gương gần gũi, sinh động nhất để các thế hệ học sinh noi theo. Vì thế, gương mẫu về mọi mặt là phẩm chất không thể thiếu của một người thầy chân chính.
Khi “trồng người” là việc đại sự quốc gia thì việc xây dựng đội ngũ “người trồng” xứng đáng với sứ mệnh cao quý của họ chính là vấn đề then chốt nhất của chiến lược giáo dục quốc gia. Vì thế, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ dẫn một số biện pháp nhằm xây dựng đội ngũ giáo viên “đủ tâm, đủ tài, đủ tầm” ở nước ta. Đặc biệt, Người nhấn mạnh phải thực hành dân chủ trong quản lý giáo dục, vì có dân chủ mới có hăng hái, sáng kiến và đoàn kết. Thi đua là nét đặc thù của lao động xã hội chủ nghĩa nên Người đã yêu cầu các nhà trường “dù khó khăn đến đâu cũng phải tiếp tục thi đua dạy tốt và học tốt”, phải thường xuyên tôn vinh các điển hình xứng đáng, những sáng kiến hay, để “vườn hoa” sư phạm ngày càng ngát hương.
Để đội ngũ “kỹ sư tâm hồn” toàn tâm toàn ý cống hiến cho sự nghiệp “trồng người”, Đảng, Chính phủ và toàn xã hội phải thực sự quan tâm, chăm lo về mọi mặt cho giáo viên. Mặc dù luôn yêu cầu đội ngũ giáo viên phải có tinh thần “tiên ưu hậu lạc” nhưng Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng hiểu rằng giáo viên không phải thánh nhân, họ cũng có nhu cầu cá nhân và có gia đình nhỏ cần nuôi dưỡng. Vì thế, Người đã nhắc nhở: “Khi nào nền tài chính dồi dào, Chính phủ phải nghĩ ngay đến giáo viên là những người từ tầng dưới đến tầng trên, lãnh trách nhiệm đào tạo nhân tài cho Tổ quốc”. Trong “Thư gửi các cán bộ, cô giáo, thầy giáo, công nhân, nhân viên, học sinh, sinh viên nhân dịp bắt đầu năm học mới” (tháng 10-1968) - tác phẩm được xem là “di chúc” dành riêng cho ngành giáo dục, Người cũng căn dặn: “Các ngành, các cấp đảng và chính quyền địa phương phải thật sự quan tâm hơn nữa đến sự nghiệp này, phải chăm sóc nhà trường về mọi mặt”. Trong mọi chặng đường lịch sử, nguyên tắc “lương sư hưng quốc” mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đề cao vẫn là kim chỉ nam để tháo gỡ những vấn đề “nóng” của giáo dục Việt Nam hiện đại.
Tấm gương và tầm nhìn thời đại
Chủ tịch Hồ Chí Minh là con người có sự nhất quán cao độ giữa cuộc đời và tư tưởng, nhân cách và sự nghiệp. Là một người thầy thực thụ, luôn thiết tha với vận mệnh, tương lai của đất nước, Người đã đề ra hệ thống quan điểm khoa học, cách mạng và nhân văn để đào tạo, nâng tầm cho đội ngũ nhà giáo Việt Nam trong chế độ mới. Ngược lại, tư tưởng cao quý về đội ngũ nhà giáo chỉ có thể nảy sinh và phát triển ở con người có tâm hồn cao thượng, trí tuệ xuất chúng và am hiểu về nghề “trồng người”. Mối quan hệ giữa tấm gương nhà giáo Hồ Chí Minh và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà giáo còn là minh chứng sinh động và cảm động của việc thực hành nguyên tắc “nói đi đôi với làm”.
Giá trị từ cuộc đời, tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà giáo đã được kiểm nghiệm bởi sự phát triển vượt bậc của nền giáo dục Việt Nam trong giai đoạn “kháng chiến, kiến quốc”. Không có một dân tộc nào như dân tộc Việt Nam khi buộc phải tiến hành cuộc kháng chiến giữ nước kéo dài 30 năm, trong bối cảnh hơn 90% dân số mù chữ mà có thể giành thắng lợi trước các cường quốc là Pháp và Mỹ. Điều đặc biệt đó bắt nguồn từ nhân cách con người được đào tạo, giáo dục bởi đội ngũ nhà giáo có tâm, có tài, có tầm đúng như Chủ tịch Hồ Chí Minh kỳ vọng.
Tấm gương và tầm nhìn thời đại của Chủ tịch Hồ Chí Minh về nhà giáo còn thể hiện ở sự tương thích giữa các nguyên tắc mà Người đặt ra khi xưa với những yêu cầu của giáo dục hiện đại ngày nay, như: Chuyển từ việc dạy những thứ nhà trường có sang dạy những thứ xã hội cần; chuyển từ việc trang bị kiến thức sang dạy phương pháp tư duy, phẩm chất đạo đức và kỹ năng; chuyển từ việc lấy thầy làm trung tâm sang lấy trò làm trung tâm hay việc xã hội hóa giáo dục, giao quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục...
Công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục ở nước ta dù đã diễn ra hơn một thập kỷ nhưng vẫn tồn tại không ít bất cập và thiếu nhất quán như câu chuyện về sách giáo khoa, cách thức dạy tích hợp, vấn đề dạy thêm, học thêm... Ngày nay, nhân vật trung tâm của đổi mới giáo dục là người học, nhưng giáo viên chính là người thực hành nguyên tắc đó nên lúc này cần tập trung tăng cường chất lượng đội ngũ nhà giáo.
Không một nhà trường, thầy cô nào có thể trang bị kiến thức để người học đủ dùng trong suốt cuộc đời nên nhiệm vụ của nhà giáo không dừng ở việc truyền dạy tri thức mà phải dạy phương pháp tư duy và trao truyền cảm hứng, niềm đam mê khoa học, để người học có thể chủ động khám phá những chân trời mới của tri thức. Do đó, nhà giáo vừa phải là nhà sư phạm thuần thục vừa là nhà khoa học uyên bác và nhà tổ chức hoạt động giáo dục tài năng để bồi đắp cho các thế hệ học trò quyết tâm đủ lớn, ý chí đủ bền, tri thức đủ sâu và thúc đẩy họ trên hành trình “khởi nghiệp, kiến quốc” như một sự tiếp nối hợp quy luật của sự nghiệp “kháng chiến, kiến quốc” mà Chủ tịch Hồ Chí Minh và các thế hệ cha anh đã thực hiện khi xưa.
GS, TS TRẦN THỊ MINH TUYẾT