Từ “đồng minh” đến đại đoàn kết

Đầu tháng 2-1930, dưới sự chủ trì của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản đã thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam. Trước yêu cầu của lịch sử, ngày 18-11-1930, Ban Thường vụ Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương ra Chỉ thị thành lập Hội Phản đế Đồng minh. Đây là hình thức tổ chức đầu tiên của Mặt trận Dân tộc Thống nhất Việt Nam. Hai chữ “đồng minh” đã hàm chứa một tư duy chính trị mở: Cách mạng là sự tập hợp những người có thể khác biệt về tầng lớp, nghề nghiệp, quan điểm hay lợi ích, nhưng cùng hành động vì một mục tiêu chung là độc lập dân tộc.

Từ sự kiện này cho thấy dấu ấn thiên tài của Bác Hồ cần được nhìn ở chiều sâu của quá trình hình thành tư tưởng và đường lối tập hợp lực lượng cách mạng. Nhờ tiếp thu Chủ nghĩa Mác-Lênin và khảo nghiệm thực tiễn các phong trào giải phóng dân tộc, phong trào công nhân quốc tế, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sớm nhận ra quy luật muốn cách mạng thành công không thể chỉ dựa vào một bộ phận riêng lẻ mà phải tập hợp được đông đảo quần chúng nhân dân. Muốn đoàn kết phải xác định đúng đối tượng, xác định đúng lợi ích chung, đồng thời biết tôn trọng những khác biệt chính đáng giữa các lực lượng tham gia. Ngày 18-11-1930 là một mốc quan trọng trong lịch sử hình thành của Mặt trận Dân tộc Thống nhất Việt Nam, đánh dấu bước phát triển về nhận thức và tổ chức trong việc mở rộng lực lượng của cách mạng nước ta. Sự kiện lớn lao này cần được đặt trong cả một tiến trình để thấy vấn đề đoàn kết trong tư tưởng Hồ Chí Minh là một chiến lược, hình thành trên cơ sở lý luận và thực tiễn một cách hệ thống, khoa học, nhất quán, xuyên suốt. Từ đó, ngày 18-11 hằng năm là Ngày truyền thống Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, cũng là Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc. 

leftcenterrightdel
 Bác Hồ với các đại biểu Quốc hội tại Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa III, tại Hà Nội. Ảnh tư liệu

Trong “Đường cách mệnh” (1927), lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đưa ra một nguyên lý hoạt động: “Cách mệnh là việc chung cả dân chúng chứ không phải việc một hai người” và có nhận định rất quan trọng: “Công nông là gốc cách mệnh; còn học trò, nhà buôn nhỏ, điền chủ nhỏ... là bầu bạn cách mệnh của công nông”. Đồng thời thẳng thắn phê phán tình trạng vì thiếu đoàn kết nên không thể tạo ra được sức mạnh: “Dân thường chia rẽ phái này bọn kia, như dân ta người Nam thì nghi người Trung, người Trung thì khinh người Bắc, nên nỗi yếu sức đi, như đũa mỗi chiếc mỗi nơi”.

Trở lại thời gian trước đó, ngày 29-9-1922, trên Báo L’Humanité in truyện “Đồng tâm nhất trí” của Nguyễn Ái Quốc. Truyện kể, anh Hai đi chợ bán vàng mã, anh Ba đi chợ bán trầu non. Họ “kết làm anh em... khuyên bảo lẫn nhau, thấy đây làm gì thì đó làm theo, mà đó đã bảo gì thì đây cũng làm y...”. Gặp dòng sông, anh Ba nhúng trầu non, anh Hai cũng làm theo, nhúng vàng mã xuống nước. Đến khi trời nắng, anh Hai phơi vàng mã, anh Ba “cũng làm y”, phơi trầu non... Câu chuyện phê phán vấn đề “đồng tâm nhất trí” một cách máy móc, hy sinh vô ích quyền lợi chính đáng của cá nhân cho một cái chung hư vô. Kết quả là làm theo cái chung kiểu đó, cái riêng của anh này sẽ trực tiếp hủy hoại cái riêng của anh kia, rồi chẳng ai được lợi lộc gì cả.

Có thể đọc “Đồng tâm nhất trí” như một cách diễn đạt về một yêu cầu quan trọng của đoàn kết không có nghĩa là cứ phải làm theo nhau. Cái chung chỉ có ý nghĩa khi không phủ nhận những lợi ích khác biệt cụ thể của mỗi người. Nhìn rộng ra ở các thuộc địa, cũng không phải là đoàn kết chung chung mà đoàn kết có tổ chức, phù hợp với tình hình mỗi nước. Xin dẫn chứng một đoạn trong “Thư gửi các bạn cùng hoạt động ở Pháp” (1923), vừa làm rõ cách hiểu trên vừa để thấy con đường hoạt động cách mạng của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc ngay từ những ngày đầu, năm đầu là cực kỳ đúng đắn, khoa học, hết sức biện chứng: “Đối với tôi, câu trả lời đã rõ ràng: Trở về nước, đi vào quần chúng, thức tỉnh họ, tổ chức họ, đoàn kết họ, huấn luyện họ, đưa họ ra đấu tranh giành tự do độc lập...”. Nội dung bức thư càng khẳng định ý nghĩa của truyện “Đồng tâm nhất trí” là tuy mục đích thì chung nhưng với mỗi trường hợp phải có cách riêng, chứ không làm theo nhau một cách mù quáng như anh Hai và anh Ba nọ. Truyện viết bằng tiếng Pháp, hướng tới độc giả là các đồng chí, đồng bào biết tiếng Pháp, in trên báo Pháp. Là một tác phẩm văn chương nên ý nghĩa của nó kín đáo, bóng gió, thâm thúy, sâu sắc. Còn là để tránh con mắt soi mói của mật thám Pháp.

Sự nghiệp làm nên bởi chữ “đồng”

Theo quan điểm của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, dựa trên cơ sở tình yêu thương, cùng nhau đoàn kết để hướng tới cái đích chung xa hơn, ngoài giành độc lập, tự do còn là “Đất nước ta ta xây một thiên đường”. Tại Quảng Châu, ngày 23-8-1925, Người viết “Hãy yêu thương nhau và cùng nhau đoàn kết”, chỉ ra sự nguy hiểm của việc thiếu đoàn kết: “Kẻ không đoàn kết cũng như chim lạc đàn/ Chóng hoặc chày rồi sẽ trúng tên”.

 Do vậy: “Hãy liên kết như thể thân mình/ Ngũ quan cùng với tay chân dính liền/ Tách rời nhau thời không thể sống/ Chỉ cùng với nhau sức lực mới sinh sôi”. Cùng chủ đề, Báo Thanh Niên, số 73, ra ngày 12-12-1926, in “Bà Trưng Trắc” của H.T (bút danh của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc) với lời kêu gọi tha thiết: “Chị em ơi! Mau mau đoàn kết lại!”...

Đặc biệt coi trọng việc tranh thủ trí thức, nhân sĩ, các chức sắc tôn giáo, người có uy tín, đồng bào các dân tộc và những người Việt Nam ở nước ngoài vào tổ chức Mặt trận, Bác Hồ có những ứng xử văn hóa rất mực chân thành, khoan dung, tôn trọng những khác biệt, nhằm mở rộng tối đa lực lượng yêu nước.

Năm 1942 mang tính bản lề, đòi hỏi cách mạng phải có lực lượng. Mượn hình thức ngụ ngôn dân gian quen thuộc, ngắn gọn, dễ hiểu mà thấm thía, Người viết một loạt bài tuyên truyền kêu gọi đoàn kết. Những tác phẩm này rất giản dị, mộc mạc, thường có cấu trúc hai phần, phần đầu là kể chuyện, phần hai là lời bình luận, kêu gọi; theo nguyên tắc “dồn tụ”, ý tứ cơ bản dồn vào cuối bài. Ở “Ca sợi chỉ” (1-4-1942) là: “Hỡi ai con cháu Hồng Bàng/ Chúng ta phải biết kết đoàn mau mau/ Yêu nhau xin nhớ lời nhau/ Việt Minh hội ấy mau mau phải vào”; bài “Hòn đá” (21-4-1942): “Biết đồng sức/ Biết đồng lòng/ Việc gì khó/ Làm cũng xong”; bài “Con cáo và tổ ong” (1-7-1942): “Nhật, Tây áp bức giống nòi/ Ta nên đoàn kết để đòi tự do”. Ở bài “Chơi giăng” (21-8-1942), mượn lời ông “giăng” (trăng) khẳng định với tất cả thế gian: “Sự nghiệp làm nên bởi chữ đồng/ Tổ chức, tuyên truyền càng rộng rãi”.

Học tập, kế thừa, kết tinh, phát triển và nâng cao tinh hoa lịch sử, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc và Đảng ta đã cụ thể hóa bằng sự ra đời của Mặt trận Dân tộc Thống nhất Việt Nam. Tư tưởng ấy được Người khái quát trong những câu chữ bằng vàng: “Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết/ Thành công, thành công, đại thành công”. Đó là chân lý lịch sử, là đạo lý truyền thống, là nguyên lý thắng lợi. Đó cũng là một tổng kết sâu sắc về kinh nghiệm cách mạng, là một kết tinh tư tưởng đại đoàn kết trong văn hóa chính trị Hồ Chí Minh. Từ góc nhìn triết học văn hóa hiện đại, đó là triết lý về sức mạnh: Một dân tộc muốn đi xa, phải biết quy tụ những khác biệt của mình vào mục tiêu chung. Vì thế, ngày 18-11 không chỉ là dịp ôn lại một mốc lịch sử mà còn là dịp nhận thức sâu sắc hơn giá trị đoàn kết, tương thân tương ái của cộng đồng. Đất nước đang bước vào kỷ nguyên mới, kế thừa truyền thống, đại đoàn kết càng cần được hiểu theo tinh thần mở, dân chủ, nhân văn, hướng tới tương lai...

PGS, TS NGUYỄN THANH TÚ