Ngày 3-9-1945, tại phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt ra nhiệm vụ: “Chúng ta phải có một Hiến pháp dân chủ”. Hai tháng sau, Báo Cứu quốc đăng bản dự thảo Hiến pháp để toàn dân thảo luận. Đó là một quyết định khác thường ở thời ấy. Ngân khố trống rỗng, nạn đói vừa đi qua, phần lớn người dân chưa biết chữ. Vậy mà đạo luật cao nhất của đất nước không được soạn thảo xong rồi ban bố. Nó được đặt trước mắt người dân khi còn là một bản dự thảo. Mặt trận Việt Minh đưa bản dự thảo về các địa phương, tổ chức lấy ý kiến khẩn trương trong những tháng cuối năm.
Có thể hình dung cảnh ấy ở nhiều làng quê. Một người biết chữ, có khi là cậu học trò, có khi là anh cán bộ Việt Minh cầm tờ báo đọc to trong sân đình. Những người nông dân chưa từng nghe đến hai chữ “Hiến pháp” lắng nghe từng điều nói về quyền của chính mình. Nhiều người còn đang học đánh vần đã được mời góp lời cho bản Hiến pháp đầu tiên. Có lẽ không ai trong số họ nghĩ mình đang làm một việc lịch sử. Họ chỉ biết rằng, lần đầu tiên người dân được hỏi ý kiến về việc nước.
    |
 |
| Bản Hiến pháp đầu tiên được công nhận ngày 9-11-1946. |
Ít tuần sau, họ được mời làm một việc lớn hơn. Đêm trước cuộc Tổng tuyển cử, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết lời kêu gọi: “Ngày mai mồng 6 tháng Giêng năm 1946. Ngày mai là một ngày sẽ đưa quốc dân ta lên con đường mới mẻ”. Sáng hôm sau, hàng triệu người lần đầu cầm lá phiếu, cả nam và nữ. Người không biết chữ nhờ người khác viết hộ. Ở Nam Bộ, có nơi cử tri đi bầu cử dưới bom đạn. Trong cả nước, khoảng 89% cử tri đã đi bỏ phiếu. Quốc hội ra đời từ những lá phiếu ấy. Khi làm dự thảo Hiến pháp, Quốc hội còn bổ sung vào Ban soạn thảo 10 đại biểu của các vùng miền và đồng bào các dân tộc, để tiếng nói của mọi miền đất nước có mặt trong văn bản.
Vì sao phải hỏi ý dân? Ông Đỗ Đức Dục, ủy viên thuyết trình của Ban soạn thảo đã trả lời trước Quốc hội: “Hiến pháp phải là cái gì theo sát sự sinh hoạt linh động, luôn tiến triển của nhân dân”. Ngày 8-11-1946, bản Hiến pháp đầu tiên được thông qua. Điều 1 ghi lại đúng điều mà những người đi bầu cử vừa làm: “Tất cả quyền binh trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam”. Điều 21 còn đi xa hơn: “Nhân dân có quyền phúc quyết về Hiến pháp và những việc quan hệ đến vận mệnh quốc gia”. Theo tinh thần năm 1946, Hiến pháp không chỉ được viết cho dân mà còn phải được dân đồng ý.
13 năm sau, miền Bắc bước vào thời kỳ xây dựng trong khi đất nước còn bị chia cắt. Ngày 1-4-1959, dự thảo bản Hiến pháp thứ hai, khi ấy gọi là Hiến pháp sửa đổi, được công bố để toàn dân thảo luận trong 4 tháng. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn những người soạn thảo: “Sau khi thảo xong, chúng ta cần phải trưng cầu ý kiến của nhân dân cả nước một cách thật rộng rãi. Có như thế bản Hiến pháp của chúng ta mới thật sự là một bản Hiến pháp của nhân dân, của chế độ dân chủ”. Một trang báo năm 1945, nay trở thành những buổi họp ở cơ quan, hợp tác xã, trường học, nơi công chức, công nhân, xã viên đều có thể bày tỏ ý kiến. Tổng kết đợt thảo luận, Người viết: “Nhân dân ta đã hăng hái sử dụng quyền dân chủ của mình để xây dựng Hiến pháp của mình”. Ngày 31-12-1959, Quốc hội thông qua bản Hiến pháp thứ hai.
Đợt góp ý để lại nhiều dấu ấn nhất diễn ra vào đầu thập niên 1990. Đổi mới đã bắt đầu. Người dân vừa qua những năm tem phiếu và muốn được nói về chính cuộc sống của mình. Cuối năm 1991, đầu năm 1992, dự thảo Hiến pháp mới được đưa về các địa phương. Khoảng 9 triệu người ở 46 tỉnh, thành phố tham gia thảo luận. Đến ngày 28-2-1992, Ủy ban sửa đổi Hiến pháp đã nhận được 74 bản báo cáo tổng hợp của các tỉnh, thành phố cùng 300 lá thư góp ý của cá nhân.
|
 |
Các bản Hiến pháp của nước Việt Nam đã được công nhận và xuất bản.
|
300 lá thư không phải một con số lớn, nhưng mỗi lá thư là một người đã ngồi xuống, đọc kỹ từng điều, rồi tự tay viết ra điều mình nghĩ, gửi tới một ủy ban ở Hà Nội. Ở các tổ dân phố, thôn xóm, cơ quan, nhà máy, người ta bàn về quyền được làm ăn, về mảnh ruộng được giao lâu dài, về việc học hành của con cái. Không khí ấy lan vào nghị trường. Chủ tịch Quốc hội Lê Quang Đạo nói: “Hiến pháp đã được thông qua trong một không khí cởi mở và dân chủ. Tất nhiên khi thảo luận từng điều có những ý kiến trái ngược nhau”. Ngày 15-4-1992, Quốc hội bỏ phiếu tán thành bản Hiến pháp mới.
Những cuộc thảo luận ấy góp phần làm nên một bước ngoặt. Hiến pháp năm 1992 được xây dựng trên tinh thần Đại hội VI của Đảng năm 1986: “Nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật”. Chủ tịch Ủy ban sửa đổi Hiến pháp Võ Chí Công yêu cầu bản Hiến pháp mới “phải thể hiện đường lối đổi mới toàn diện của Đảng, đẩy mạnh đổi mới về kinh tế và chính trị”. Mô hình kế hoạch hóa tập trung nhường chỗ cho nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần. Nhìn từ hôm nay, bước ngoặt ấy còn mở đầu cho một cuộc trở về. Chức danh Chủ tịch nước có từ năm 1946, rồi thay bằng Hội đồng Nhà nước, năm 1992 được khôi phục. Tên gọi Chính phủ trở lại. Quyền sở hữu tài sản của người dân được mở rộng, gần với tinh thần Điều 12 của Hiến pháp năm 1946: “Quyền tư hữu tài sản của công dân Việt Nam được bảo đảm”.
Hơn 20 năm sau, dự thảo Hiến pháp năm 2013 được lấy ý kiến rộng khắp hơn. Lần này, kiều bào ở nước ngoài cũng được mời tham gia. Những người Việt sống xa quê, ở những múi giờ khác nhau cùng góp lời cho đạo luật cao nhất của đất nước mình. Bản Hiến pháp thông qua ngày 28-11-2013 viết hoa chữ “Nhân dân” trong toàn văn bản như một lời ghi nhận.
Năm 2025, Hiến pháp năm 2013 được sửa đổi một số điều để sắp xếp lại bộ máy. Đợt lấy ý kiến chỉ kéo dài khoảng một tháng. Trên ứng dụng VNeID, một người ở bản xa, một công nhân sau ca làm hay một sinh viên trong ký túc xá đều có thể đọc dự thảo và gửi ý kiến từ chiếc điện thoại của mình. Kết quả vượt xa dự kiến: 280.226.909 lượt ý kiến, trong đó có gần 36,6 triệu ý kiến của cá nhân, 99,75% tán thành. Ngày 16-6-2025, 470/470 đại biểu Quốc hội có mặt biểu quyết thông qua.
Đặt bản Hiến pháp đầu tiên bên cạnh Hiến pháp hiện hành-tức Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025), có những điều 80 năm sau trở lại: Chương về quyền con người, quyền công dân về đúng vị trí thứ hai như năm 1946. Có những điều chưa bao giờ mất: Hiến pháp năm 2013 viết “tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân”, cùng một ý với Điều 1 của Hiến pháp năm 1946. Có những điều mới thêm vào: Quyền con người, quyền sống, quyền được sống trong môi trường trong lành, nguyên tắc quyền lực nhà nước “có sự phân công, phối hợp, kiểm soát”... Mỗi điều ấy đều đã được đặt ra trước mắt người dân trước khi trở thành Hiến pháp.
Hai hình ảnh cách nhau 80 năm. Ngày trước, một người đọc to tờ báo cho cả xóm cùng nghe. Ngày nay, mỗi người tự đọc dự thảo trên màn hình trong tay. Giữa hai hình ảnh ấy là một đất nước đã đổi khác rất nhiều, từ chỗ phần lớn người dân chưa biết chữ đến chỗ hàng chục triệu người tự viết ý kiến của mình về Hiến pháp. Số người, cách thức, phương tiện đã khác. Điều không khác là lời mời. Năm 1945, bản dự thảo được in lên báo khi còn là bản dự thảo để người dân được góp lời trước khi thông qua và ban hành chính thức. 80 năm sau, lời mời ấy vẫn được giữ, chỉ có người đáp lời mỗi lúc một đông hơn. Ngay từ bản đầu tiên, Hiến pháp Việt Nam đã được viết cùng nhân dân. Và mỗi lần như thế, nó lại gần hơn với điều Chủ tịch Hồ Chí Minh mong muốn: “Thật sự là một bản Hiến pháp của nhân dân”.
THẮNG LỢI