Tham dự kỳ họp có 290 đại biểu đại diện cho các đảng phái, tổ chức chính trị ở cả 3 miền Bắc, Trung, Nam. Chương trình nghị sự của kỳ họp tập trung vào một số nội dung lớn: Một là, nghe Ban Thường trực Quốc hội và Chính phủ báo cáo tình hình kể từ sau Kỳ họp thứ nhất; Hai là, các đại biểu thảo luận và thông qua dự thảo Hiến pháp; Ba là, thảo luận và thông qua dự án Luật Lao động; Bốn là, thành lập Chính phủ mới.

Sau này, Đại tướng Võ Nguyên Giáp kể: “Sự sắp xếp chỗ ngồi trong phiên họp lần này hơi khác với phiên trước. Hội trường chia làm 3 khu: Tả, hữu và giữa. Ngồi đầu phía tả là nhóm mác-xít bao gồm các đảng viên Đảng Cộng sản Đông Dương lúc bấy giờ đã hoạt động công khai, rồi đến những đại biểu Đảng Xã hội đeo ca-vát đỏ và đại biểu thuộc Đảng Dân chủ. Ngồi ở hàng giữa là những người không đảng phái đã tham gia Mặt trận Việt Minh.

Bên cánh hữu là những đại biểu của Việt Nam Quốc dân Đảng và Việt Nam Cách mạng Đồng Minh Hội. Việt Nam Quốc dân Đảng ngồi ở đầu cùng phía hữu. Số 70 ghế dành cho các tổ chức này trong Kỳ họp thứ nhất, nay đã để trống gần nửa”. Nhìn vào thành phần tham dự cũng đủ thấy tính chất đại đoàn kết toàn dân tộc mà Quốc hội cũng như Chính phủ chủ trương xây dựng.

Cuộc thảo luận về dự thảo Hiến pháp diễn ra sôi nổi và dân chủ. Sáng 8-11-1946, Quốc hội đã thông qua bản dự thảo Hiến pháp nước Việt Nam DCCH với đa số phiếu thuận, chỉ có 2 phiếu không tán thành. Trong “Lời Quốc hội Việt Nam gửi đồng bào toàn quốc” ngày 9-11-1946 nêu rõ: “Quốc hội đã làm xong cái nhiệm vụ nặng nề nhất mà quốc dân giao cho là thảo bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam DCCH. Bản Hiến pháp đó đã ghi những thắng lợi vẻ vang của cuộc Cách mạng Tháng Tám. Bản Hiến pháp đó đã nêu cao tinh thần đoàn kết toàn dân và ấn định một chính thể dân chủ rộng rãi. Quốc kỳ-cờ đỏ sao vàng và Quốc ca (“Tiến quân ca”) đã được chính thức thừa nhận...”.

leftcenterrightdel
 Kỳ họp thứ chín, Quốc hội khóa XV chính thức thông qua Nghị quyết về việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp năm 2013. Ảnh: TRỌNG ĐỨC

Bản Hiến pháp nước Việt Nam DCCH có 7 chương, bao gồm 70 điều và Lời nói đầu. Đây là một đạo luật cơ bản của nước Việt Nam DCCH, trong đó chương 1 tập trung đề cập về Chính thể; chương 2: Nghĩa vụ và quyền lợi công dân; chương 3: Nghị viện nhân dân; chương 4: Chính phủ; chương 5: Hội đồng nhân dân và ủy ban hành chính; chương 6: Cơ quan tư pháp; chương 7: Sửa đổi Hiến pháp.

Về chính thể, ngay trong Điều 1 của Hiến pháp chỉ rõ: “Nước Việt Nam là một nước DCCH. Tất cả quyền binh trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam, không phân biệt nòi giống, gái trai, giàu nghèo, giai cấp, tôn giáo...”. “Đất nước Việt Nam là một khối thống nhất Trung Nam Bắc không thể phân chia” (Điều 2). “Cờ của nước Việt Nam DCCH nền đỏ, giữa có sao vàng năm cánh. Quốc ca là bài “Tiến quân ca”. Thủ đô đặt ở Hà Nội” (Điều 3).

Về quyền và nghĩa vụ công dân, Hiến pháp nêu: “Mỗi công dân Việt Nam phải bảo vệ Tổ quốc; tôn trọng Hiến pháp; tuân theo pháp luật” (Điều 4). “Tất cả công dân Việt Nam đều ngang quyền về mọi phương diện: Chính trị, kinh tế, văn hóa” (Điều 6). “... Đều bình đẳng trước pháp luật, đều được tham gia chính quyền và công cuộc kiến quốc tùy theo tài năng và đức hạnh của mình” (Điều 7). “Chế độ bầu cử là phổ thông đầu phiếu” (Điều 17). “Tất cả công dân Việt Nam, từ 18 tuổi trở lên... đều có quyền bầu cử” (Điều 18). “Nhân dân có quyền bãi miễn các đại biểu mình đã bầu ra” (Điều 20).

Về nghị viện nhân dân, Hiến pháp ghi rõ: “Nghị viện nhân dân là cơ quan có quyền cao nhất của nước Việt Nam DCCH” (Điều 22). “Nghị viện nhân dân giải quyết mọi vấn đề chung cho toàn quốc, đặt ra các pháp luật, biểu quyết ngân sách, chuẩn y các hiệp ước mà Chính phủ ký với nước ngoài” (Điều 23). “Những việc quan hệ đến vận mệnh quốc gia sẽ đưa ra nhân dân phúc quyết, nếu hai phần ba tổng số nghị viện đồng ý” (Điều 32).

Về Chính phủ, Hiến pháp ghi: “Cơ quan hành chính cao nhất của toàn quốc là Chính phủ Việt Nam DCCH” (Điều 43). Cùng với đó, Hiến pháp cũng quy định rõ bộ máy, chức trách và quyền hạn của Chính phủ.

Hiến pháp cũng quy định cụ thể về hệ thống tổ chức và quyền hạn của hội đồng nhân dân, ủy ban hành chính các cấp; hệ thống và quyền hạn của cơ quan tư pháp, những quy định về sửa đổi Hiến pháp...

Đánh giá về bản Hiến pháp của nước Việt Nam DCCH được Quốc hội thông qua ngày 8-11 và công nhận ngày 9-11-1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu rõ: “Hơn 10 ngày nay, các đại biểu đã khó nhọc làm việc. Quốc hội đã thu được một kết quả làm vẻ vang cho đất nước là đã thảo luận xong bản Hiến pháp”. Đó là “Bản Hiến pháp đầu tiên trong lịch sử nước nhà... là một vết tích lịch sử, Hiến pháp đầu tiên trong cõi Á Đông... Bản Hiến pháp đó chưa hoàn toàn nhưng nó đã làm nên theo một hoàn cảnh thực tế. Hiến pháp đó tuyên bố với thế giới nước Việt Nam đã độc lập... dân tộc Việt Nam đã có đủ mọi quyền tự do... phụ nữ Việt Nam đã đứng ngang hàng với đàn ông để được hưởng chung mọi quyền tự do của một công dân. Hiến pháp đó đã nêu một tinh thần đoàn kết chặt chẽ giữa các dân tộc Việt Nam và một tinh thần liêm khiết, công bình của các giai cấp”.

Ngày 9-11-1946, bản Hiến pháp đã được công nhận chính thức. Tuy nhiên, do tình hình chiến sự đang lan rộng, nguy cơ bùng nổ cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược trên phạm vi toàn quốc đang cận kề, vì vậy, Quốc hội đã thảo luận và thống nhất biểu quyết chưa ban hành Hiến pháp bằng một sắc lệnh và chưa thi hành Hiến pháp ngay. Việc bầu Nghị viện theo quy định của Hiến pháp vì thế cũng chưa thể thực hiện được. Quốc hội cũng đã chuẩn y Nghị quyết ủy nhiệm Chính phủ và Ban Thường trực Quốc hội thi hành Hiến pháp. “Trong thời gian chưa thi hành được thì Chính phủ phải dựa vào những nguyên tắc đã định trong Hiếp pháp để ban hành các đạo luật”.

Ngày 9-11-1946, Kỳ họp thứ hai của Quốc hội khóa I đã kết thúc thắng lợi với những kết quả nổi bật: Thông qua Hiến pháp của nước Việt Nam DCCH; thông qua dự án Luật Lao động, bầu Chính phủ mới và các cơ quan của Quốc hội... Đây là một kỳ họp với những cuộc thảo luận sôi nổi, dân chủ và thẳng thắn, đúng như tinh thần trong diễn văn bế mạc do Phó trưởng ban Thường trực Quốc hội Tôn Đức Thắng trình bày: “Nếu có ai có thành kiến của giai cấp, của đảng phái, của tôn giáo thì đến trong phòng này... cũng đã để lắng nghe theo một tiếng gọi cao cả và thiêng liêng hơn cả bấy nhiêu tiếng gọi lúc thường: Tiếng gọi của Tổ quốc! Cái không khí ấy đã hoàn toàn phản chiếu được tình trạng chung của đất nước... tình trạng thống nhất ý chí và hành động. Tổ quốc trên hết! Đoàn kết, đại đoàn kết! Không phân biệt đảng phái. Đó là ý chí cơ bản của Quốc hội theo ngọn cờ thống nhất quốc gia-dân tộc của Chủ tịch Hồ Chí Minh: Chúng ta chỉ có một “Đảng Việt Nam”.

TRẦN VIỆT ANH