Thực tế đang gióng lên những hồi chuông cảnh báo. Tại Hội thảo khoa học cấp quốc gia “Phòng, chống tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng” tổ chức cuối tháng 12-2025, số liệu được công bố cho thấy, giai đoạn 2020-2025, cả nước xảy ra 24.295 vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng, gây thiệt hại gần 40.000 tỷ đồng. Đằng sau những con số ấy là một nghịch lý đáng suy ngẫm: Tài khoản có thể giả, danh tính có thể giả, lời mời có thể giả, nhưng tiền bị chiếm đoạt, sự hoang mang của nạn nhân và những hệ lụy đối với gia đình, xã hội đều là thật. Ảo vì thế chỉ là không gian và phương thức thực hiện, còn hậu quả mà nó để lại đã vượt khỏi màn hình để hiện hữu trong đời sống.
Điều đáng lo ngại hơn là thủ đoạn lừa đảo không ngừng thay đổi. Cơ quan chức năng đã nhiều lần cảnh báo tình trạng giả danh cán bộ công an, cơ quan tư pháp, ngân hàng hay các tổ chức có uy tín để tạo lòng tin, sau đó đe dọa hoặc thúc ép nạn nhân cung cấp thông tin, cài ứng dụng, truy cập đường dẫn hoặc chuyển tiền. Điểm chung của các thủ đoạn này là không chỉ khai thác lỗ hổng công nghệ mà còn tìm cách khoét sâu vào những lỗ hổng tâm lý.
Kẻ lừa đảo thường tạo ra cảm giác sợ hãi, lo lắng, tò mò, tham lợi hoặc thương cảm. Một thông báo tài khoản có giao dịch bất thường, một cuộc gọi tự xưng là cơ quan chức năng, một lời cầu cứu mang danh người thân... đều hướng tới việc đẩy nạn nhân vào trạng thái “phải xử lý ngay”. Khi cảm xúc lấn át lý trí, khả năng kiểm tra, đối chiếu thông tin bị suy giảm thì những quyết định sai lầm dễ xuất hiện. Bởi vậy, trên mặt trận ảo, thứ bị tấn công đầu tiên đôi khi không phải tài khoản ngân hàng mà chính là tâm lý con người. Công nghệ là phương tiện, còn sự mất bình tĩnh và mất cảnh giác chính là cánh cửa mà kẻ xấu tìm cách mở.
Sự phát triển của AI đang khiến chiếc bẫy ấy tinh vi hơn. Nếu trước đây, những hình ảnh cắt ghép hoặc cuộc gọi giả mạo còn tương đối dễ nhận biết thì nay, deepfake có thể tạo ra hình ảnh, video và giọng nói mô phỏng con người ngày càng thuyết phục. Theo thông tin được công bố đầu năm 2026, dẫn số liệu của Hiệp hội An ninh mạng quốc gia, riêng quý I-2025, tổng thiệt hại trên toàn cầu do lừa đảo deepfake lên tới 200 triệu USD.
Sự nguy hiểm của deepfake không chỉ nằm ở một bức ảnh hay đoạn video giả. Nó đang thách thức một phản xạ nhận thức quen thuộc: “Trăm nghe không bằng một thấy”. Trong môi trường số, nhìn thấy chưa chắc đã là thật, nghe thấy giọng nói quen thuộc cũng chưa chắc người đang nói là người mình biết. Một video giả mạo có thể khiến người xem tin rằng ai đó đã nói điều họ chưa từng nói, một giọng nói được mô phỏng có thể tạo cảm giác người thân đang cần trợ giúp. Khi công nghệ có thể làm giả cả những tín hiệu vốn được dùng để xác định sự thật thì nguy cơ bị đánh lừa càng lớn.
Nhưng thiệt hại trên mặt trận ảo không chỉ tính bằng tiền. Không gian mạng còn là môi trường mà thông tin sai lệch có thể được tạo ra, sao chép và tán phát với tốc độ rất nhanh. Một bức ảnh thật nhưng gắn chú thích sai có thể tạo ra một câu chuyện giả. Một phát ngôn thật nhưng bị cắt khỏi bối cảnh có thể mang ý nghĩa khác. Một sự việc cá biệt nếu được lặp đi lặp lại và khái quát hóa có thể khiến người tiếp nhận hiểu sai bản chất của cả một vấn đề.
Đây cũng là thủ đoạn đáng chú ý trong hoạt động tung tin xấu độc hiện nay: Không nhất thiết phải bịa đặt toàn bộ, mà có thể sử dụng một phần sự thật để dẫn người đọc tới một kết luận sai lệch. Những thông tin hoàn toàn vô lý thường dễ bị nhận diện, nhưng thông tin trộn lẫn thật-giả, dữ kiện-suy diễn lại khó nhận biết hơn. Người đọc nhìn thấy “một phần đúng”, rồi dễ dàng chấp nhận cả phần sai được gắn vào đó.
AI tạo sinh càng làm thay đổi quy mô của quá trình này. Cùng một luận điểm có thể nhanh chóng được chuyển thành bài viết, hình ảnh, video, giọng đọc và tán phát qua nhiều tài khoản khác nhau. Khi một thông tin liên tục xuất hiện trước mắt, người dùng dễ hình thành cảm giác “nhiều người đều nói như vậy”. Nhưng số lần xuất hiện không phải thước đo của sự thật, hàng nghìn lượt chia sẻ cũng không thể biến một điều sai thành đúng.
Đây là vấn đề đặc biệt đáng quan tâm trên mặt trận tư tưởng. Các thế lực thù địch, phản động, phần tử cơ hội chính trị có thể lợi dụng những vấn đề phức tạp, hạn chế, khuyết điểm hoặc sự việc đang thu hút dư luận để xuyên tạc, bóp méo; lấy hiện tượng quy thành bản chất, lấy sai phạm cá nhân quy kết cho tổ chức, từ một hạn chế cụ thể đi đến phủ nhận thành tựu chung. Không ít nội dung được thể hiện dưới dạng câu hỏi, bình luận, hình ảnh, video ngắn tưởng như chỉ nêu vấn đề, nhưng thực chất được sắp đặt nhằm dẫn dắt người tiếp nhận theo một kết luận đã định trước.
Đáng chú ý, mục tiêu của thao túng thông tin không phải lúc nào cũng là làm cho tất cả mọi người tin vào một điều sai. Đôi khi, chỉ cần khiến người tiếp nhận hoài nghi điều đúng, mất khả năng phân biệt thật-giả và suy giảm niềm tin vào những nguồn thông tin chính thống thì việc tác động đã đạt được một phần mục đích. Đó là loại thiệt hại rất khó đo đếm. Tiền mất có thể thống kê, tài khoản bị chiếm đoạt có thể xác định, nhưng nhận thức bị dẫn dắt, tâm lý xã hội bị gây nhiễu, niềm tin bị xói mòn thì khó quy đổi thành con số. Bởi vậy, an ninh mạng không đơn thuần là bảo vệ máy tính, tài khoản hay dữ liệu mà sâu xa hơn còn là bảo vệ con người, bảo vệ nhận thức và nền tảng tinh thần của xã hội.
Thực tế đó đòi hỏi phải xây dựng đồng thời “lá chắn công nghệ”, “lá chắn pháp lý” và đặc biệt là “lá chắn con người”. Trước hết, mỗi người cần hình thành phản xạ kiểm chứng trước khi phản ứng. Càng là thông tin gây sốc càng phải bình tĩnh; càng thúc giục “thực hiện ngay”, “chuyển tiền ngay”, “xác minh ngay” càng cần cảnh giác. Những yêu cầu liên quan đến tài chính, dữ liệu cá nhân hoặc thông tin nhạy cảm phải được xác minh bằng một kênh độc lập.
Trong thời đại deepfake, ngay cả hình ảnh và giọng nói cũng không còn là căn cứ tuyệt đối để xác định danh tính. Một cuộc gọi video có khuôn mặt quen thuộc nhưng bất ngờ yêu cầu chuyển tiền vẫn cần được kiểm chứng. Một vài phút gọi lại cho người thân, cơ quan hoặc tổ chức liên quan có thể giúp ngăn chặn hậu quả lớn.
Cùng với đó, mỗi người cần rèn luyện khả năng phân biệt dữ kiện với bình luận về dữ kiện. Khi tiếp nhận một nội dung trên mạng, cần tự đặt câu hỏi: Ai đưa thông tin? Nguồn gốc ở đâu? Hình ảnh có đúng bối cảnh không? Đã có nguồn chính thống xác nhận chưa? Đó không phải là thái độ nghi ngờ mọi thứ mà là kỹ năng cần thiết trong môi trường số.
Đặc biệt, cần từ bỏ suy nghĩ rằng một cú nhấn nút “chia sẻ” là hành động vô hại. Mỗi tài khoản đều có thể trở thành một mắt xích truyền thông. Tin giả chỉ lan rộng khi có người tiếp tục chuyển nó đi. Vì vậy, không bình luận, không chia sẻ thông tin chưa được kiểm chứng cũng là một cách góp phần làm sạch môi trường thông tin.
Về phương diện pháp lý, Việt Nam đang tiếp tục hoàn thiện các quy định nhằm đáp ứng những thách thức mới. Luật An ninh mạng năm 2025, số 116/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1-7-2026 đã quy định nghiêm cấm hành vi sử dụng AI hoặc công nghệ mới để giả mạo video, hình ảnh, giọng nói của người khác trái quy định của pháp luật. Khi công nghệ làm thay đổi phương thức vi phạm, công cụ pháp lý cũng phải kịp thời điều chỉnh để tạo cơ sở phòng ngừa, phát hiện và xử lý.
Đối với cán bộ, đảng viên, quân nhân, yêu cầu giữ vững bản lĩnh trên không gian mạng càng có ý nghĩa quan trọng. Mỗi phát ngôn, bình luận hay nội dung được chia sẻ không chỉ thể hiện nhận thức cá nhân mà trong những trường hợp nhất định còn tác động đến uy tín của cơ quan, đơn vị. Bởi vậy, bản lĩnh trên không gian mạng phải thể hiện ở khả năng tỉnh táo trước thông tin kích động, không chạy theo tâm lý đám đông, thực hiện nghiêm quy định bảo vệ bí mật, đồng thời chủ động lan tỏa thông tin chính xác, tích cực và có căn cứ.
Mặt trận ảo không ở đâu xa. Nó nằm ngay trong từng chiếc điện thoại, từng tài khoản mạng xã hội và từng quyết định tưởng như rất nhỏ: Bấm hay không bấm vào một đường link, tin ngay hay kiểm chứng, chuyển tiền hay gọi lại xác minh, chia sẻ hay dừng lại trước một thông tin chưa rõ nguồn gốc.
Phương tiện, tài khoản, hình ảnh, giọng nói có thể là ảo, thậm chí một con người xuất hiện trên màn hình cũng có thể bị làm giả. Nhưng hậu quả thì không ảo. Những vụ việc và thiệt hại đã được cơ quan chức năng công bố là lời cảnh báo về cái giá của sự mất cảnh giác trong môi trường số. Mặt trận ảo vì thế cần một bản lĩnh rất thật. Tỉnh táo để nhận diện, lý trí để kiểm chứng, kỷ luật để không bị dẫn dắt và trách nhiệm để không tiếp tay cho thông tin sai lệch. Khi một cú nhấp chuột cũng có thể tạo ra hậu quả ngoài đời thực, mỗi người sử dụng mạng phải trở thành một chốt chặn trước cái giả, cái xấu, góp phần bảo vệ mình, bảo vệ cộng đồng và giữ vững niềm tin trong xã hội số.
CHU HOÀNG HẢI - PHẠM THỊ NHÂM