Năm 1939, khi đang là học sinh Trường Bưởi (nay là Trường THPT Chuyên Chu Văn An, Hà Nội), Vũ Oanh đã giác ngộ về cách mạng và Đảng Cộng sản. Tuy nhiên bấy giờ, cách mạng đang ở vào thời điểm thoái trào, nhiều chiến sĩ cách mạng bị bắt, các đoàn thể quần chúng và tổ chức công khai của Đảng cũng bị cấm hoạt động. Không có “người dẫn đường”, Vũ Oanh phải tự tìm cách riêng để hoạt động. Đầu tiên, ông tập hợp những bạn học thân thiết cùng chí hướng trong Trường Bưởi để thành lập Đội Ngô Quyền. Từ con số ban đầu chỉ có 8 thành viên, Đội Ngô Quyền đã phát triển, thu hút ngày càng đông học sinh và cả sinh viên tham gia. Có thời điểm lên tới cả trăm người và dần công khai tiến hành các hoạt động ủng hộ cách mạng.

Qua giới thiệu của người quen, đầu năm 1942, Vũ Oanh bắt liên lạc được với Đảng, rồi tham gia Đoàn Thanh niên Cứu quốc thuộc Mặt trận Việt Minh Hà Nội. Vừa đi học, ông vừa tích cực hoạt động. Về sau, qua sự bảo lãnh của đồng chí Vũ Oanh, hầu hết đội viên Đội Ngô Quyền được kết nạp vào tổ chức của Mặt trận Việt Minh, trở thành nòng cốt tích cực trong Phong trào Thanh niên Cứu quốc của Mặt trận.

leftcenterrightdel
Ông Vũ Oanh (bên phải) tại nhà riêng, năm 2018. Ảnh: THU THỦY

Khoảng cuối năm 1942, tại hội nghị thành lập Ban Chấp hành Mặt trận Việt Minh Hà Nội, tham gia Ban Chấp hành, đồng chí Vũ Oanh được đề cử làm Chủ nhiệm Mặt trận, phụ trách Đoàn Thanh niên Cứu quốc. Yêu cầu đặt ra lúc này với Ban Chấp hành Mặt trận Việt Minh Hà Nội là phải xây dựng, phát triển lực lượng quần chúng, làm sao cho những người chưa phải là Việt Minh đứng lên ủng hộ và đi theo Việt Minh.

“Trước hết, chúng tôi tập trung tuyên truyền giác ngộ bạn bè, người thân tin cậy trong gia đình, đồng thời tìm cách đẩy mạnh công tác tuyên truyền làm cho đông đảo nhân dân Hà Nội hiểu về cách mạng, về thời cuộc, hiểu rõ tôn chỉ, mục đích của Mặt trận Việt Minh. Lúc này, Đảng bộ Hà Nội mới có hai chi bộ. Nhằm phát triển đảng viên để hình thành những chi bộ đảng đủ sức lãnh đạo quần chúng, Ban cán sự Thành ủy Hà Nội giao cho tôi mở lớp huấn luyện. Để bảo đảm bí mật, tôi đưa lớp học về nhà mình, mời đồng chí Lê Quang Đạo, Ủy viên Thường vụ Xứ ủy Bắc Kỳ, Bí thư Ban cán sự đảng TP Hà Nội làm giảng viên. Là “bậc thầy” trong công tác tuyên giáo, sau mỗi buổi lên lớp, anh Đạo đã giác ngộ cho rất nhiều thanh niên cứu quốc tin tưởng để rồi một lòng theo cách mạng”, đồng chí Vũ Oanh nhớ lại.

Những năm 40 của thế kỷ trước, do địch thi hành nhiều chính sách hà khắc nên cuộc sống của người dân vô cùng đói khổ. Để thức tỉnh lòng yêu thương đồng loại, hướng về cách mạng, về Mặt trận Việt Minh của nhân dân, Việt Minh Hà Nội thường xuyên bí mật rải truyền đơn, dán biểu ngữ ở khắp nơi. Đồng thời còn tổ chức cho các thành viên của Việt Minh thành phố viết thư ngỏ gửi đến các gia đình Hoa kiều, Pháp kiều tuyên truyền về Mặt trận Việt Minh. Đồng chí Vũ Oanh cho biết: “Nhờ những hành động cụ thể ấy mà kiều dân hiểu thêm về Mặt trận Việt Minh cùng những chính sách của Đảng ta. Mặc dù lực lượng ít nhưng được tổ chức chặt chẽ, dũng cảm, trung thành, dám hành động xả thân vì sự nghiệp cứu quốc, chúng tôi đã liên tục có các hoạt động. Đặc biệt là những cuộc mít tinh tuyên truyền cho nhân dân hiểu rõ chính sách của Mặt trận Việt Minh, kêu gọi nhân dân không có trong tổ chức của đoàn thể cứu quốc sẵn sàng theo Việt Minh”.

Cũng theo lời kể của đồng chí Vũ Oanh, không chỉ hoạt động ở Thủ đô mà các đoàn viên, thanh niên cứu quốc Hà Nội còn phát huy công tác, tạo uy tín ở nhiều địa phương nơi gia đình họ đi tản cư như Hưng Yên, Thanh Hóa... Chính từ thực tiễn đòi hỏi phát triển lực lượng, cuối năm 1944, Ban cán sự đảng thành phố có sáng kiến lập Đội Thanh niên tuyên truyền xung phong thành Hoàng Diệu, hoạt động theo phương thức quân sự hoặc du kích, mở rộng công tác tuyên truyền giác ngộ nhân dân ủng hộ Việt Minh một cách rộng rãi. Sau đó, đến tháng 3-1945, Đội danh dự Việt Minh được thành lập. Đó là những tổ chức tiền thân của lực lượng vũ trang Hà Nội.

Có thể nói, Đoàn Thanh niên Cứu quốc Hà Nội xứng đáng là lực lượng xung kích, tham gia và đi đầu hầu hết các cuộc đấu tranh, các hình thức đấu tranh, tác động tích cực đến sự phát triển của các tổ chức khác trong Mặt trận. Đoàn đã tập hợp đông đảo đoàn viên, thanh niên làm nòng cốt trong cuộc biểu tình tuần hành ngày 17-8-1945 và là lực lượng xung kích nòng cốt của các khối quần chúng tuần hành vũ trang chiếm Phủ Khâm sai, Tòa thị chính, Trại Bảo an binh... trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945, góp phần quan trọng vào sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa.

LƯU LÊ QUANG - HOÀNG THỊ GẤM