Phạm Ngũ Lão sinh năm Ất Mão 1255, tại làng Phù Ủng, huyện Đường Hào (nay là xã Phạm Ngũ Lão, tỉnh Hưng Yên). Ngay từ nhỏ, ông đã thông minh, có chí lớn, thích tìm hiểu những cuốn sách viết về binh thư thời xưa. Sử cũ chép rằng, có lần đoàn quân của Hưng Đạo Đại vương đi qua làng Phù Ủng thì bắt gặp một người nông dân đang ngồi xếp bằng đan sọt bên vệ đường. Viên quan đi trước dẹp đường bèn thét lên nhưng người nông dân vẫn không hề nhúc nhích. Thấy thế, viên quan chĩa mũi giáo chọc một nhát vào đùi nhưng anh ta vẫn ngồi im.
Cùng lúc, võng của Hưng Đạo Đại vương đến, nghe quân lính tâu lên, ngài bèn hỏi: “Đùi nhà ngươi bị đâm thế sao không biết đau mà cứ ngồi đan như vậy? Người nông dân trả lời: “Tôi đang nghĩ mấy câu trong binh thư nên không thấy gì cả”. Nghe vậy, Hưng Đạo Đại vương thấy lạ, bèn lệnh cho đoàn tùy tùng dừng võng. Ngài tiếp tục hỏi thêm mấy câu về binh thư và người nông dân đều trả lời khúc chiết. Nhận thấy con người này có những tố chất lạ, Đại Vương liền cho lên xe đưa về kinh thành làm gia thần. Đây được coi là bước ngoặt cuộc đời của Phạm Ngũ Lão.
Ở kinh thành, dưới sự chăm lo, dạy bảo của Hưng Đạo Đại vương, Phạm Ngũ Lão trở thành người có tài, có chí, được Trần Quốc Tuấn gả con gái nuôi cho, đồng thời được ngài tiến cử lên vua Trần. Nhận thấy đây là một người tài đức vẹn toàn, ông được triều đình giao chỉ huy cấm quân bảo vệ hoàng thành. Tuy nhiên, thời gian đầu, một số quân sĩ không phục, thậm chí còn tỏ ra coi thường và thách đấu võ với ông.
Thấy vậy, Phạm Ngũ Lão không bực tức hay nản chí. Ông bèn tâu với vua xin được nghỉ một thời gian về quê luyện tập, dùi mài võ nghệ và được chấp thuận. Sau vài tháng khổ luyện ở quê nhà, ngày trở lại kinh thành, ông nhún mình nhảy qua cấm thành trước sự ngạc nhiên và thán phục của đông đảo cấm vệ quân.
Tài năng và uy tín của Phạm Ngũ Lão ngày càng được khẳng định. Sau đó, ông được Vua Trần Nhân Tông tin tưởng cho cai quản quân Hữu vệ Thánh dực-một trong những đạo quân tinh nhuệ nhất của quân đội nhà Trần lúc bấy giờ. Cuộc đời binh nghiệp của Phạm Ngũ Lão được khai mở từ đây.
Trong cuộc kháng chiến chống quân Mông-Nguyên lần thứ hai năm 1285, Phạm Ngũ Lão được Trần Quốc Tuấn giao chỉ huy một đạo quân chốt giữ ở Chi Lăng-vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng, cửa ngõ về kinh thành Thăng Long. Dưới sự chỉ huy mưu lược của Phạm Ngũ Lão, quan quân nhà Trần đã anh dũng chiến đấu, kìm chân được đạo quân của Thoát Hoan, sau đó thực hiện thắng lợi cuộc rút lui chiến lược, bảo toàn lực lượng.
Sau thắng lợi này, Phạm Ngũ Lão tiếp tục được Trần Quốc Tuấn điều vào Nghệ An lập tuyến ngăn chặn đà tiến công của cánh quân do Toa Đô chỉ huy hòng đánh tập hậu từ phía Nam ra. Tháng 6-1285, khi quân nhà Trần mở cuộc phản công chiến lược, Phạm Ngũ Lão tiếp tục lập công lớn trong trận Vạn Kiếp. Trong cuộc kháng chiến chống quân Mông-Nguyên lần thứ ba năm 1288, Phạm Ngũ Lão được Trần Quốc Tuấn giao chỉ huy một cánh quân chặn đường rút lui của đạo quân do Ô Mã Nhi chỉ huy. Ông đã lập công lớn khi cùng quan quân nhà Trần tiêu diệt được đạo quân của Ô Mã Nhi, góp phần đập tan ý chí xâm lược của nhà Nguyên.
Tài năng cầm quân của Phạm Ngũ Lão được kiểm chứng qua những lần chỉ huy các đạo quân đánh giặc Nguyên. Song tài năng quân sự cũng như công lao to lớn của ông thực sự thăng hoa trong những năm tháng ông chỉ huy các đạo quân tiễu trừ quân Ai Lao xâm lấn, quấy nhiễu vùng biên viễn, góp phần bảo vệ vững chắc chủ quyền đất nước. Là một dũng tướng, cánh tay đắc lực của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, ở đâu có khó khăn, chiến sự ác liệt là ở đó có Phạm Ngũ Lão.
Năm Giáp Ngọ 1294, quân Ai Lao kéo vào quấy phá vùng biên viễn phía Tây của Đại Việt, Thượng hoàng Trần Nhân Tông thân chinh cầm quân đi đánh dẹp. Trong khi cánh quân tiên phong bị giặc Ai Lao bao vây bốn mặt, Phạm Ngũ Lão đã dũng cảm chỉ huy quân sĩ lao vào giải vây rồi lập thế trận đánh tan quân địch. Trở về kinh thành sau chiến công này, Phạm Ngũ Lão được nhà vua thưởng công lớn, ban cho một chiếc Kim phù.
Năm 1297, quân Ai Lao một lần nữa xâm lấn vùng thượng lưu sông Mã, Phạm Ngũ Lão lại được triều đình tin tưởng giao đem quân đi đánh dẹp. Tại đây, ông đã chỉ huy quân sĩ đánh tan quân Ai Lao, lấy lại vùng đất đã mất. Với chiến công này, Phạm Ngũ Lão được Vua Trần Anh Tông ban tặng một chiếc Vân phù.
Nhờ tài năng, đức độ và lập được công lớn trong các trận chiến chống quân Ai Lao, dẹp yên bờ cõi biên viễn phía Tây, bảo vệ toàn vẹn chủ quyền, lãnh thổ nên thời gian này, đường quan lộ của Phạm Ngũ Lão thăng tiến rất nhanh: Năm Mậu Tuất 1298 được thăng làm Hữu Kim Ngô vệ Đại tướng quân, năm Kỷ Hợi 1299 được thăng Thân vệ tướng quân, năm Tân Sửu 1301 được thăng Thân vệ Đại tướng quân và được nhà vua ban thưởng Quy phù.
Những năm đầu thế kỷ 14, sóng gió ở vùng biên viễn phía Tây lại tiếp tục nổi lên do hoạt động quấy phá của giặc Ai Lao, Ngưu Hống. Tướng quân Phạm Ngũ Lão được nhà vua giao cầm quân đi dẹp trừ. Sử cũ chép rằng, có lần quân giặc dùng voi chiến, quân triều đình rơi vào thế bất lợi, tinh thần hoảng loạn.
Thấy thế, Phạm Ngũ Lão bèn lệnh cho binh sĩ mỗi người sắm một đoạn tre ngà ngắn, chắc, khi xung trận cứ nhằm vào chân voi mà phang. Lũ voi bị phang vào chân bèn bỏ chạy khiến đội hình quân giặc tan tác. Quân nhà Trần thừa thế xông lên tiêu diệt. Cùng với chiến công khác, Phạm Ngũ Lão được phong Điện súy Thượng tướng quân, chỉ huy toàn bộ lực lượng cấm quân và được vua ban cho Hổ phù.
Quân Chiêm Thành kéo vào cướp phá vùng biên viễn phía Nam, Phạm Ngũ Lão được triều đình giao thống lĩnh một đạo quân cùng với Huệ Vũ Đại vương Trần Quốc Chẩn, Hiếu Túc hầu Lý Tất Kiến đi đánh dẹp năm Mậu Ngọ 1318. Trận đánh vô cùng ác liệt, quan quân nhà Trần đã chiến đấu rất dũng cảm, Lý Tất Kiến hy sinh...
Để lật ngược thế trận, Phạm Ngũ Lão đã dùng kế đánh tập hậu. Ông cho giữ lại một bộ phận nghi binh, còn phần lớn quân sĩ vòng ra phía sau tập kích vào đội hình quân địch, nhờ đó phá tan được quân Chiêm. Sau chiến thắng này, Phạm Ngũ Lão được phong tước Quan nội hầu và được vua ban cho Phi ngư phù. Đồng thời, con trai của ông cũng được triều đình cho tập ấm làm quan.
Sử cũ chép rằng, có lần Vua Trần Anh Tông thân chinh cầm quân đi đánh giặc phương Nam. Cùng đi có Phạm Ngũ Lão và con út của Trần Thái Tông là Minh Hiến vương Trần Uất. Khi ở ngoài trận tiền, Minh Hiến Vương phạm tội lạm bàn làm phân tâm quân lính. Vua Trần Anh Tông nổi giận đuổi khỏi bản doanh và lệnh không ai được thu nhận.
Mặc dù vậy, Phạm Ngũ Lão đã mời Minh Hiến Vương vào trong bản doanh của mình và nói với mọi người: Thánh thượng vừa quở trách ân chúa và đuổi ra ngoài, lỡ bị giặc bắt thì chúng sẽ rêu rao là đã bắt được hoàng tử, như thế là bất lợi. Ngũ Lão này thà chịu tội trái lệnh chứ không thể làm lợi cho bọn giặc. Sau đó, chuyện này đến tai nhà vua, song Vua Trần Anh Tông cũng không nỡ trách ông.
Phạm Ngũ Lão là một nhà cầm quân giỏi, “dụng binh tinh diệu, hễ đánh là thắng, đã tiến công là chiếm được, người xưa hiếm ai vượt ông”, đúng như sử gia Ngô Sĩ Liên từng nhận xét. Bí quyết giúp các đạo quân do ông chỉ huy đánh đâu thắng đó chính là lòng trung thành của binh sĩ đối với chủ tướng. Ông là một vị chỉ huy nghiêm khắc, coi trọng kỷ luật trong quân sĩ, nhưng lại luôn đối đãi tốt với mọi người, coi tướng hiệu như người nhà và biết đồng cam cộng khổ với binh sĩ. Các đạo quân do ông chỉ huy trên dưới một lòng, sống chết có nhau, đi đến đâu cũng đều được dân chúng ủng hộ, còn quân giặc thì khiếp sợ.
Để giữ nghiêm quân lệnh, Phạm Ngũ Lão thực hiện thưởng phạt rất công bằng, nghiêm minh. Sau mỗi trận đánh thu được nhiều chiến lợi phẩm, ông không cho các quan dưới quyền tơ hào bất cứ thứ gì mà đều lệnh sung vào quân khố. Không chỉ là một tài năng quân sự, Phạm Ngũ Lão còn là một vị tướng giàu tâm hồn thơ văn. Trong thời gian ở quân trường, ông đã để lại cho đời một số tác phẩm như: “Thuật hoài”, “Vãn Thượng tướng Quốc công Hưng Đạo Đại vương”...
Từ một chàng thanh niên đan sọt bên đường, Phạm Ngũ Lão trở thành Điện súy Thượng tướng quân. Ông là một vị tướng liêm khiết, được Vua Trần Anh Tông tin yêu và có uy tín lớn trong triều. Năm 1320, Phạm Ngũ Lão qua đời ngay tại phủ đệ vua ban, thọ 66 tuổi. Hay tin, Vua Trần Anh Tông thương tiếc khôn nguôi, cho quần thần nghỉ chầu 5 ngày liền. Để tỏ lòng tiếc thương và ghi nhớ công ơn của Điện súy Thượng tướng quân Phạm Ngũ Lão, nhân dân đã lập đền thờ ngay trên mảnh đất nền nhà cũ của ông ở làng Phù Ủng.
PGS, TS TRẦN NGỌC LONG