“Bạch Dinh là công trình kiến trúc kiểu châu Âu được xây dựng trên khu vực Pháo đài Phước Thắng”, cô Lê Thị Lưu, thuyết minh viên của Di tích lịch sử-văn hóa khu Bạch Dinh giới thiệu, sau khi chờ chúng tôi ngắm nhìn xong các khẩu thần công được đặt trong khuôn viên di tích. Đó là những khẩu thần công đã nổ súng bắn đoàn tàu chiến Pháp khi chúng tiến đánh Đồn binh Bãi Trước.

Đô thị biển Vũng Tàu là một bán đảo vươn từ Bắc về Nam, mũi bán đảo hơi chếch sang Đông, cùng với doi đất Cần Giờ tạo nên vịnh Gành Rái, cửa biển chính lối vào cảng Sài Gòn. Địa hình như vậy nên nếu đứng ở Bãi Trước vào sớm mai sẽ được thấy mặt trời lên ở phía Đông và vào lúc chiều hôm sẽ lại được chứng kiến mặt trời từ từ lặn xuống biển ở phía Tây. “Trước kia, vùng đất này là một bãi lầy, nơi thuyền buôn nước ngoài thường vào trú đậu nên gọi là Vũng Tàu. Nơi này có vị thế chiến lược về kinh tế-quân sự vùng cửa biển, cùng với các ngọn núi Tao Phùng, Tương Kỳ đã trở thành ưu thế tự nhiên và hình thành những đồn binh, trong đó có Pháo đài Phước Thắng, nhằm chống trả những cuộc đột kích của bọn cướp biển, gìn giữ an ninh trong vùng”, cô Lê Thị Lưu nói tiếp.

leftcenterrightdel
Hướng dẫn viên giới thiệu với du khách về Di tích lịch sử - văn hóa khu Bạch Dinh. Ảnh: MỘC MIÊN

Theo những tài liệu được lưu giữ: Pháo đài Phước Thắng nằm phía trên hòn Ngọa Ngưu (có hình dáng giống con trâu nằm). Thời Gia Long (1802-1820) xây dựng đồn lũy gọi là Thủ Vũng Tàu. Năm Minh Mạng thứ 5 (1824) đổi tên là Thủ Phước Thắng. Tháng 7 năm Minh Mạng thứ 20 (1839) vua sai quân dân Biên Hòa xây đắp Pháo đài Phước Thắng bằng đá phía trên hòn Ngọa Ngưu theo hình vọng nguyệt, chu vi 44 trượng 8 thước, cao 6 thước 3 tấc. Năm Thiệu Trị thứ 2 (1842) đổi thành Bảo Phước Thắng.

Phía trước của Pháo đài Phước Thắng đặt 6 cỗ pháo thần công hồng y. Hai bên tả hữu mỗi bên đặt 2 cỗ phách sơn và 1 cỗ quá sơn. Các cỗ thần công được các đội lính đêm ngày canh giữ. Các cỗ thần công đều đặt hướng ra biển với mục đích bảo vệ vịnh Bãi Trước và vịnh Gành Rái. Pháo đài Phước Thắng có nhiệm vụ phối hợp với các thành lũy bên Cần Giờ và các pháo đài khác bố trí dọc sông Lòng Tàu bảo vệ tuyến đường thủy vào Thành Gia Định.

Các cỗ pháo thần công hầu hết được đúc bằng kim loại như đồng hay gang thép, nòng trơn không rãnh xoắn, đặt trên bệ cố định, việc chỉnh tầm và hướng có thể thực hiện nếu đặt trên những bệ có con lăn. Tầm bắn của pháo thần công chỉ hiệu quả trong khoảng 1.200m trở lại. Đạn là những viên bi tròn trọng lượng khoảng 5kg, bằng sắt hoặc gang. Tuy sức công phá không mạnh, song với trình độ thời bấy giờ, thần công đã là một hỏa lực lợi hại có danh tiếng đối với nhà binh.

Khi trận chiến tháng 2 năm Kỷ Mùi (1859) xảy ra, chỉ huy cao nhất tại Pháo đài Phước Thắng là Lãnh binh Bùi Thỏa-võ quan đứng đầu lực lượng quân sự tỉnh Biên Hòa khi đó. Ông đã phối hợp cùng lực lượng bên Cần Giờ do Tuần phủ Biên Hòa Nguyễn Đức Hoan chỉ huy để cùng chặn giặc.

Với âm mưu được lên kế hoạch từ trước, các tàu chiến của hải quân Pháp đã tiến tới vùng biển Vũng Tàu và triển khai đội hình chiến đấu. Hai mục tiêu công kích chính mà địch dự định là Đồn binh Bãi Trước và Pháo đài Phước Thắng ở lưng chừng Núi Lớn, tức vị trí Bạch Dinh ngày nay.

Từ mờ sáng mồng 8 Tết Kỷ Mùi, tức ngày 11-2-1859, đại bác địch từ các chiến hạm đồng loạt nổ súng bắn chế áp dữ dội. Tiếp đó, chúng cho xuồng nhỏ chở lính đổ quân vào bờ biển Bãi Trước, đánh chiếm toàn tuyến phòng ngự. Trong khi các pháo thủ của ta tiến hành những cuộc đối pháo với pháo hạm của địch thì lực lượng đồn trú của ta cố gắng đánh lùi những đợt xung phong của lính thủy đánh bộ Pháp.

Sau khi đánh chiếm được nước ta, năm 1898, chính quyền đô hộ Pháp đã phá bỏ Pháo đài Phước Thắng và cho xây dựng một dinh thự, với mục đích dùng làm nơi nghỉ dưỡng cho Toàn quyền Đông Dương. Công trình có tên Villa Blanche, theo tên của con gái Toàn quyền Paul Doumer là Blanche Richel Doumer. Do nước sơn bên ngoài màu trắng nên người Việt quen gọi dinh thự này là Bạch Dinh.

Dinh thự nằm bên sườn Núi Lớn, cao 27m so với mực nước biển, hướng mặt trông ra Bãi Trước mộng mơ. Bạch Dinh được xây dựng 3 tầng, cao 19m, mang đậm nét kiến trúc châu Âu thế kỷ 19 (hiện nằm trên đường Trần Phú, phường Vũng Tàu).

Tháng 9-1907, chính quyền Pháp đã biến Bạch Dinh thành nơi giam lỏng Vua Thành Thái. Sau đó, Bạch Dinh trở thành nơi nghỉ của Vua Bảo Đại, rồi các quan chức cao cấp của ngụy quyền Sài Gòn. Ngày 4-8-1992, khu Bạch Dinh đã được Bộ Văn hóa-Thông tin và Thể thao ra quyết định công nhận là Di tích lịch sử-văn hóa cấp quốc gia.

Nhà văn NGUYỄN TRỌNG VĂN